АРХАНГАЙ АЙМАГ
АЙМГИЙН ХАРЬЯАТ АЛДАР ЦОЛТОЙ БЄХЧYYД
Хангай нуруу шиг Далан бээрийн газрыг
Ханагар том биетэй Догдолзуултал дэвж
Дух магнай уужим Найман бээрийн газрыг
Дуу хоолой бvдvvн Нахилзуултал дэвж
Євчvv цээж гvдгэр Энгэрээс нь харахад
Эрvv шанаа єргєн Эрээн барын шинжтэй
Шил зоо гvвгэр Араас нь харахад
Шєрмєс булчин тєвгєр Алаг барын шинжтэй
Алтай уул шиг суурьтай Арга мэх гайхамшигт бvрдсэн
Арслан зааны хvч бий. Арслан их хvчтэй аварга заан.
/Монгол ардын аман зохиолоос/
Нэг. Бєхийн уламжлал, сорилгын тухай товчхон
Манай ард тvмэн хvчит бєх, хурдан хvлэг, эрхий мэргэн харваачдыг сорьж шалгаруулахыг эрт дээр vеэс эрхэмлэн дээдэлж “эрийн гурван наадам” хэмээн єргємжлєн vндэсний уламжлалт баяр цэнгэл болгон тэмдэглэсээр ирсэн билээ.
Ардын хувьсгал ялахаас ємнє улс орон даяар ёслон тэмдэглэдэг хоёр том наадам байв. Халхын Тvшээт сайн хан Гомбодорж єєрийн хvv Занабазарыг 5 настай байхад нийт монголын шашны тэргvvнээр єргємжлєн, улмаар одоогийн Хашаат сумын нутаг Хєгнє Тарнийн голын эхний их Монгол уулын євєр Єлзийт /Ширээт/ цагаан нуур гэдэг газар долоон хошууны наадам хийжээ. Энэ vеэс Халх даяар уламжлан тэмдэглэх болсон Даншигийн наадамд холбогдох баримт Yндэсний тєв архивт хадгалагдаж байдаг байна.
Нєгєє нь Арван засгийн наадам юм. Энэ наадмыг анх Тvшээт хан аймгийн 10 хошууны засаг ноёд нийлж Тєр гэрэлтийн нэгдvгээр он буюу 1820 оноос эхлэн тэмдэглэх болжээ. Хожим нь Халхын дєрвєн аймаг, Их шавь тав нийлж хийдэг уламжлал тогтсон юм. Улсын чанартай энэ их наадам Ардын хувьсгал ялах хvртэл 90 гаруй удаа болсон байна.
Бєх барилдах гэдэг нь агуулгаараа хvний бяр чадлын онцгой илрэл болсон бєх бат чанар, их хvч тамир, хурц мэргэн ухаан, хурдан хєдєлгєєн, самбаа зоригийг шаардсан эр хvний уран цогц vйлдэл юм. Yндэсний ууган спортын нэг монгол бєхийн уламжлалын онцлог шинж гэвэл тэд бяр хvчээ, шударга ажил хєдєлмєр, эр зоригтойгоо холбон єєрийнхєє болон бусдын тусын тулд зориулдагаас гадна чадал шаардсан тэрхvv нєр хvнд хєдєлмєр нь бяр тэнхээ суулгаж, эргэж эзэндээ нєлєєлдєг байсанд оршино. Товчоор хэлбэл мод чулуу бэлтгэх, адуу малтай ноцолдох, аян жин тээх хvнд хvчир хєдєлмєр нь тухайн хvнд тэсвэр хатуужил, эр зориг, хvч чадал суулгах нэг ёсны дасгал сургууль болж иржээ.
Бєх болох хvvхдvvдийн гэрийн чанартай эрхэлсэн дасгал он жил єнгєрєх явцад єргєжин цаашдаа томчуудын тvр сорилго болж хувирчээ. Сайн ноён хан аймагт бєхийн сорилго явуулж байсан гол нутаг нь Далай Чойнхор вангийн хошуу байжээ. Сорилго нь барилдах сонирхолтой хvмvvсийн тодорхой хугацааны цугларалт болж бие бялдрын хvмvvжил олгох, авьяасыг бататгах, тэдэнд бєх хvний хат суулгах vр ашигтай хэлбэр болж байв.
Сайн ноён хан аймгийн бєхийн сорилгыг тэргvvлэн явуулдаг сайн бєхчvvд олон байжээ. Yvний нэг нь єндєр гэж олонд алдаршсан Пvрэвийн Гонгор юм. Тvvний єндєр, єргєн, бvдvvн нь жирийн хvмvvсээс хааш хаашаа зэрэгцvvлэхийн аргагvй гайхам том хvн байв. Бєхийн сорилгын хамгийн сvvлчийн багш нь Даншигийн их наадмын Босоо хэмээн алдаршсан жаахан Дамбий ажээ. Энэ хvнээр бєхийн гараа, шаваа, мэх заалгаж байсан сvvлийн vеийн бєхчvvдээс заримыг нэрэлбэл Вандан, Жамъян аварга, Тємєрбаатар, Раднаабазар, Лундаа, Далантай, Банзар арслан, Жамъяншарав заан зэргийг нэрлэж болно.
Хоёр. Улсын аварга цолтой бєхчvvд
Галсанхvvгийн Вандан /1888-1933/. Вандан заан бол Сайн ноён хан аймгийн Луу гvний хошууны /одоогийн Батцэнгэл сум/ хvн бєгєєд халхын нэр цуутай бєхчvvдийн нэг юм. 1880-аад оны эцсээр тєрсєн Вандан эрийн цээнд хvрч байсан vедээ нутгийн нэгэн овооны наадамд тvрvvлжээ. Монгол улсын Олноо єргєгдсєний 4 дvгээр он буюу 1914 оны арван засгийн наадмаар 8-ын даваанд Дашрэнцэн аваргад 24 настайдаа унаж vзvvрлэжээ. 1913 онд З-ын даваанд, 1914 оны наадамд 6-гийн даваанд унаж, 1915 онд 27 настайдаа Сайн ноён хан аймгийн Цогбадрах арсланг 8-ын даваанд, 1916 онд Цэвээнравдан арсланг 8-ын даваанд, 1917 онд Гэндэндаржаа арсланг 8-ын даваанд, 1918 онд Дашцэрэн аваргыг, 1919, 1920 онуудад Лувсандаш арсланг 8-ын даваанд, 1921 онд Сэцэн хан аймгийн Г.Самданг 8-ын даваанд орхиж есєн удаа, завсаргvй тvрvvлжээ. 1922 онд Ардын засгийн нэг жилийн ойн баяр наадамд 704 бєх барилдснаас 10 давж тvрvvлжээ. Вандан заан хоёр тєрийн улсын чанартай наадамд 17 жил барилдаж 10 удаа тvрvvлжээ. Монгол бєхийн тvvхэнд тогтоосон энэхvv амжилт олон жил эвдэгдэлгvй хадгалагдсаар байжээ.
Я.Цэвэл “Монгол бєхийн тухай” гэсэн номондоо “Вандан аварга 68 нас хvртлээ 70 шахам удаа наадамд барилдахдаа улсын чанартай их наадамд 16 удаа, орон нутгийн наадамд 50 гаруй удаа тvрvvлсэн аварга юм” гэж бичсэн байна.
Монгол бєхийн талаар ном бvтээл туурвисан Я.Цэвэл, Ш.Ванчинхvv, Магсар хурц, Ц.Бат-Очир, С.Ням-Осор, Л.Ням-Осор, Б.Батсvх нар “аварга” гэж бичсэн байхад Ж.Дамдин “Монгол бєх” гэдэг номондоо “заан” гэж бичжээ. Вандан заан Долоон хошуу даншиг, Арван засгийн болон улсын баяр наадамд 1915-1924 онд завсаргvй 10 тvрvvлсэн гэдэг нь маргаангvй vнэн ажээ.
Вандан аварга Хиагт, Алтанбулаг болон Хятад руу vхэр тэрэг, тэмээгээр жин тээдэг байжээ. Орсон буурыг ард олноос цуглуулан тэмээн жин тээдэг байв. Орсон буур бол эдлэх нь байтугай ойртохын аргагvй хvчтэй, ууртай, догшин амьтан юм. Гэтэл аварга єєрийн бяр тэнхээ, арга самбаагаараа орсон буурыг эз дийлдэг онцгой аргатай хvн байв.
Вандан аварга бол алдартай сайн бєх тєдийгvй, бєх хvний чадал, арга самбааг ажил хєдєлмєртэй холбож, олны тусын тулд зориулж чаддаг байсан, тєлєв тєвшин чанараараа хожмын залуу бєхчvvдэд vнэтэй сургамж vлдээсэн хvн билээ.
Даян аварга Жамъян /1899-1979/ Цахир сумын нутагт тєрсєн. Жамъян аварга ардын хувьсгалын жилvvдийн ууган аваргуудын нэг бєгєєд “Буур” хэмээн алдаршсан билээ. Жамъян аварга хориод насны vедээ Алтай давж, Цонж, Бархєл хотоор дамжин замнаж, Альшаа нутаг хvртэл хэдэн удаа тэмээн хєсгєєр жин тээжээ. Нэгэн удаагийн жин тээлтээр 30 гаруй тэмээн цуваа модон гvvр дээгvvр гарахад тавцан цємєрч, хамгийн сvvлд явсан ачаатай буур доош усанд унахын даваанд тулжээ. Арга барагдахдаа бєгсєн талаас нь єргєн тvлхэж, гvvрийн бvтэн хэсэг дээр гаргаснаас хойш “буур” гэдэг нэр цолыг олж авсан хэмээн єєрєє дурсан ярьсан байдаг.
Жамъян аварга 1925 онд улсын наадамд ес давж vзvvрлэн шууд арслан цол хvртсэн, 1926, 1927 онд тус тус арав даван хоёр удаа тvрvvлж даян аварга болжээ. 1928 онд 1000 бєх барилдсанаас долоо давж Хашаат сумын Д.Гарамбазарт унажээ. 1934 онд 35 насандаа 1024 бєхєєс долоо, 1937 онд 38 настайдаа 896 бєхєєс зургаа, 1939 онд 40 настайдаа 215 бєхєєс тав, 1940 онд 512 бєхєєс долоо, 1941 онд 512 бєхєєс долоо давж, Х.Єлзийсайханд унажээ. 1942 онд 512 бєхєєс долоо давж, 1946 онд 47 настайдаа 1024 бєхєєс тав давжээ. Аваргын цол чимэг нь “Гайхамшиг дурсгалт, даяар маш гайхамшигт, харилтгvй vнэн хvчит, даяар дурсгалт, олны сэтгэлийг татагч даян аварга” юм. Монголын Улсын даян аварга Н.Жамъянд 1969. онд Yндэсний спортын гавьяат мастер цол олгожээ.
Даян аварга Ц.Чимэд-Очир /1916-1985/ Хайрхан сумын нутагт 1916 онд тєржээ. 1943 онд улсын наадамд 512 бєхийн тоонд анх орж барилдаад зургаагийн даваанд улсын заан Цэвээнравдантай тунаж vлдээд тvvнд унаж начин цол хvртжээ. 1944 онд 512 бєх барилдахад урьд жил унасан Цэвээнравдан зааныгаа орхиж, мєн зааны болзол хангаад байсан Цоодолыг орхиж, Тvвдэндорж аваргатай vлдэж, аваргыг євдєг шороодуулжээ.
1945 онд 512 бєхийн барилдааны долоогийн даваанд Ванчинхvv арсланг орхиж дєрєвт vлдэж Тvвдэндорж аваргад унажээ. Ардын хувьсгалын 60 жилийн ойгоор барилдсаныг оруулбал 20 жил улсын их баяр наадамд хvч бяраа сориход хоёр удаа тvрvvлж, хоёр удаа vзvvрт vлдэж, 6 удаа шєвгєрч улсын даян аварга цолыг хvртсэн байна.
Гэлэгжамцын Єсєхбаяр. Батцэнгэл сумын харъяат. Улсын их баяр наадамд дєрвєн удаа шєвєгт vлдсэн. 2002 оны улсын баяр наадамд тvрvvлж Монгол Улсын арслан, 2003 оны улсын баяр наадамд тvрvvлж Монгол Улсын аварга цол хvртсэн.
Гурав. Улсын арслан цолтой бєхчvvд
Дvйнхорын Далантай /1885-1937/. Сайн ноён хан аймгийн Цэцэн чин вангийн хошуу, одоогийн Их тамир сумын нутагт 1885 онд Дvйнхор туслагчийн хоёр дахь хvv болон тєржээ. Д.Далантай 1922 онд цэргийн наадамд ес даваад Г.Ванданд унаж vзvvрлэн заан цол авч, 1923 онд босоо Г.Самданг арвын даваанд орхиж тvрvvлэн улсын арслан цол хvртжээ.
Шагжийн Тємєрбаатар /1895- /. Сайн ноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошуу, одоогийн Тариат сумын нутагт 1895 онд тєрсєн. 1922 онд улсын баяр наадмаар дєрєвт vлдэж, 1923 онд тав давжээ. 1926 онд 31 настайдаа улсын наадмын 960 бєхєєс vзvvрлэжээ.
Баясахын Банзар /1897-1979/. Сайн ноён хан аймгийн Мэргэн гvний хошуу, одоогийн Єлзийт сумын нутагт тєрсєн. 1927 онд 29 насандаа улсын наадамд барилдаж дєрєвт vлдэж улсын заан цол авсан. 1929 онд улсын наадамд Вандан, Лундаа, Шагж, Банзар дєрєв vлдэж, Лундаа, Шагж нарыг хаяж тvрvvлжээ.
Т.Лундаажанцан /1888-1937/. Олонд Лундаа арслан хэмээн алдаршжээ. Хуучин Сайн ноён хан аймгийн Цэцэн чин вангийн хошууны /одоогийн Чулуут сум/ нутагт 1888 онд мэндэлжээ. Лундаа бие бялдар том, хvч тамир ихтэй хvн байсан боловч нэлээд хожуу барилдаж эхэлсэн. Аймгийн наадамд 36 настай vзvvр булаацалдаж 38 настай тvрvvлж байжээ. 1929 онд Вандан, Банзар, Жамъян нарын хамт улсын наадамд очиж барилдахад мянга орчим бєхєєс Вандан, Банзар, Шагж нартай дєрєвт vлдээд Банзарт унажээ. 1935, 1937 онуудад найман зуу гаруй бєхєєс тав давж байжээ. 1929 онд арслан цол авсан байна.
Хvрэлийн Дэлэг /1903-1979/. Сайн ноён хан аймгийн Баянбайшир уулын хошуу /одоогийн Єлзийт сум/ нутагт тєржээ. Дэлэг 1933 онд долоо даваад Сэлэнгийн Данзанд унажээ. 1934 онд арав давж тvрvvлэн, улсын арслан цол хvртжээ.
Баатарын Тєрбат /1905-1982/. Жаргалант сумын нутагт тєрсєн. Анх 1936 онд /31 настайдаа/ улсын наадамд барилдаад 1024 бєхєєс долоо давж, 1938 онд мєн 1024 бєх барилдахад арав давж 33 настайдаа тvрvvлж, улсын арслан цол хvртжээ. 1939 онд долоо давж, дєрєвт vлдсэн. 1944 онд тав, 1945 онд зургаа давж байжээ.
Довчингийн Лувсанжамц /1912-1969/. Хайрхан сумын нутагт тєрсєн. Тэрбээр анх 1937 онд 35 настайдаа улсын баяр наадамд барилдаж, 896 бєхєєс ес давж vзvvрлэн, улсын заан цол шууд авчээ. 1942 оны баяр наадамд зургаа давж, наймд vлдсэн. 1943 онд 512 бєхєєс ес давж тvрvvлэн, улсын арслан цол авчээ.
Цэнджавын Содов. Хайрхан сумын нутагт 1914 онд тєржээ. 1942 онд улсын наадамд барилдаж, тав давж начин, 1943 онд дєрєвт vлдэж, Лувсанжамцад унаж vзvvрлэн, улсын арслан цол хvртжээ.
Дашийн Самбуу /1914-1966/. Эрдэнэмандал сумын нутагт тєржээ. 1943 онд улсын наадамд барилдсан. 512 бєхєєс зургаа давж, наймд vлдэж улсын начин цол авчээ. 1944 онд зургаа давж наймд, 1945 онд зургаа давж наймд, 1946 онд Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн баяр наадамд 1024 бєх барилдахад найм давж дєрєвт vлдэж, улсын арслан цолыг 32 настайдаа хvртжээ.
Жалбуугийн Чойжилсvрэн. Архангай аймгийн Єлзийт сумын нутагт 1935 онд тєржээ. 1951 онд 16 настайдаа сумын заан болсон. 1958 онд улсын наадамд 23 настайдаа барилдаж, улсын арслан Чvлтэмсvрэн, Цоодол, дархан аварга Тvвдэндорж нарыг орхиж, есийн даваанд Дамдин аваргад унажээ. 1959 онд долоо давж дєрєвт, 1960 онд зургаа давж, наймд vлдэж байв. 1961 онд Монголын бvх ард тvмний анхдугаар спартикадад аймаг, хотын нийгэмлэг, зєвлєлvvдээс шалгарсан 28 бєх тойргоор барилдахад онцгой сайн барилдаж, улсын арслан цол хvртжээ.
Далайн Жамц. Хотонт сумын нутагт 1932 онд тєржээ. Жамц арслан 1960 онд 28 настайдаа тав давж Гомбодоржид унасан, 1962 онд ес давж тvрvvлэн улсын арслан цол авсан. Жамц 1963 онд зургаа, 1965 онд тав, 1966 онд зургаа, 1968 онд тав, 1969 онд тав, 1970 онд тав, 1971 онд тав, 1976 онд тав давж байжээ.
Уламбаярын Мижиддорж. 1933 онд Хашаат суманд тєрсєн. 1952 онд улсын наадамд гурав давсан, дєрвийн даваанд Чимэд-Очир аварга амлан авч хаяжээ. 1955 онд 22 настайдаа тав давж улсын начин, 1956 онд долоо давж улсын заан, 1957 онд 512 бєхєєс зургаа давж vнэн хvчит, 1963 онд 512 бєхєєс найм давж арслан цол авчээ.
Дуламжавын Мєнх-Эрдэнэ. Булган сумын харьяат. 512 бєх барилдсан 1992, 1993, 1995, 1996, 1997, оны улсын баяр наадамд vзvvрлэсэн.
Дєрєв. Улсын заан цолтой бєхчvvд
Жамъян. Олон тvмэнд “Пуг” хэмээн алдаршсан, Тариат сумын нутагт 1899 онд тєржээ. Жамъян аварга, Банзар арслан, Дэлэг арслан нар Жамъянг их тэнхээтэй сайн бєх гэж vнэлдэг байжээ.
Дэмидийн Гарамбазар. Лvн сумын нутагт 1900 онд тєрсєн. 1928 онд улсын баяр наадамд 1000 орчим бєх барилдахад 8 давж дєрєвт vлдэж заан цол хvртжээ.
Долгорын Содном. Лvн сумын нутагт 1897 онд тєрсєн. 1922 онд улсын наадамд тав давж начин цол авчээ. Тvvнээс хойш улсын наадамд тасралтгvй барилдсаар 1930 онд заан цол хvртжээ.
Бямбасан заан. Их тамир сумын уугуул. 1922 онд заан цол авсан байна.
Аюурзана заан. Их тамир сумын уугуул. 1925 онд заан цол авсан байна.
Дvйнхорын Цэдэндамба. Их тамир сумын харьяат
Халтарын Лувсандорж. 1929 онд заан цол авсан.
Аюушийн Бямба. Цэнхэр сумын нутагт 1904 онд тєржээ. Маршал Дэмид, аймгийн дарга Гонжоон нарын жолоочоор ажиллаж байжээ. 1931 онд улсын баяр наадамд барилдсан 1000 орчим бєхєєс 7 давж улсын заан цол хvртжээ.
Бямбын Бальдир. Хайрхан сумын нутагт 1912 онд тєрсєн, 1933 оны улсын баяр наадамд 880 бєхєєс 6 давсан, 1934 онд мєн наадамд 1024 бєхєєс 6 давжээ.
Нянтавын Минтиг. Чулуут сумын нутагт 1915 онд тєржээ. 1934 онд улсын баяр наадамд 1024 бєхєєс 5 давж, 16-д vлдэж улсын заан цол хvртжээ.
Жанчивын Найдандорж.. Єлзийт сумын нутагт 1926 онд тєржээ. 1935 онд заан цол хvртсэн байна.
Банзрагч. Тариат сумын уугуул. 1931 онд заан цол авчээ.
Дандарын Санжмятав. Тариат сумын уугуул. 1933 онд заан цол авчээ.
Мятавын Зундуй. Чулуут сумын уугуул. 1934 онд заан цол авчээ.
Шаравын Гомбосvрэн. Цэнхэр сумын уугуул. 1935 онд заан цол авчээ.
Ванчигжав. Єндєр-улаан сумын уугуул. 1936 онд заан цол авчээ.
Гомбо. нохой хочтой. Их тамир сумын уугуул. 1936 онд заан цол авчээ.
Дарамын Жамъяншарав. Тариат сумын уугуул. 1937 онд заан цол авчээ.
Дарьзавын Ванчинсvрэн. Чулуут сумын уугуул. 1937 онд заан цол авчээ.
Дvйнхарийн Махшир. Их тамир сумын уугуул. 1937 онд заан цол авчээ.
Батдуламын Санжаа. 1940 онд заан цол авчээ.
Дэндэвийн Даваасvрэн. Чулуут сумын уугуул. 1946 онд заан цол авчээ.
Борхvvгийн Чойндонсvрэн. Хотонт сумын уугуул. 1946 онд заан цол авсан байна.
Лувсанмєрийн Ёндон. 1946 оны заан
Пvрэвийн Онхоон. Булган сум. 1951 оны заан
Балдангийн Ананд. Лvн сум, 1950, 1951 оны бєхийн бvртгэлд улсын заан гэж бичигдсэн.
Дашийн Лувсан. Батцэнгэл сумын уугуул. 1952 онд улсын заан цол авчээ.
Цэндийн Гомбодорж. Хотонт сумын уугуул. 1960 онд заан цол авчээ.
Тvзэлийн Зундуй. Чулуут сумын уугуул. 1961 онд заан цол авчээ.
Чойндогийн Адъяа. Хотонт сумын уугуул. 1962 онд заан цол авчээ.
Чимэдийн Гочоосvрэн. Хотонт сумын уугуул. 1981 онд заан цол авсан.
Дvгэржавын Хишигдорж. Батцэнгэл сумын уугуул. 1992 онд заан цол авсан
Тав. Улсын начин цолтой бєхчvvд
Дэндэвийн Дэмбэрэл. /Дэмбээ/. Эрдэнэмандал сумын уугуул 1924 онд начин цол авсан байна.
Бавуу. Их тамир сумын уугуул. 1921 онд начин цол авсан байна.
Сvрэнжав. Архангайн харьяат. 1927 онд начин цол авсан байна
Нанзадын Дэндэв. Хайрхан сумын уугуул. 1928 онд начин
Тєрмєнхийн Содномжамц. Батцэнгэл сумын уугуул, 1929 онд начин цол авсан.
Бvрэнтєгсийн Самдан. Архангайн харьяат. 1932 онд начин цол авсан байна.
Мижиддорж /Мижээ/. Єлзийт сумын уугуул. 1933, 1951 оны наадамд улсын начин цолтой барилдаж байжээ.
Лувсангийн Банзар. Хайрхан сумын харьяат. 1933 оны улсын наадамд начин цолтой барилдаж байсан.
Лувсан. Хавчиг хэмээх. 1934 оны наадамд улсын начин цолтой барилдаж байжээ. Архангайн харьяат.
Зундуй. Цэнхэр сумын уугуул. 1934, 1935 оны наадамд улсын начин цолтой барилдаж байжээ.
Батсуурь. Єндєр-Улаан сумын уугуул. 1935 онд начин цол авсан байна.
Гаваа-Очирын Халзан. Хайрхан сумын уугуул. 1936 онд начин цол авсан байна.
Буянхишигийн Тvдэв /Тvдэвдорж/. Хайрхан сумын уугуул. 1937 онд начин цол авсан байна.
Бутачийн Ойдов. Булган сумын уугуул. 1937 онд начин цол авсан байна.
Ёндонгийн Галсан. Архангайн харьяат. 1938 онд начин цол авсан байна.
Содномын Пунцаг. Архангайн харьяат. 1938 онд начин цол авсан байна.
Сvрэнжав. Хашаат сумын уугуул. 1938 онд начин цол авсан байна.
Довчингийн Тавинтай. Хайрхан сумын уугуул. 1940 онд начин цол авсан.
Сундуйн Дамдинбазар. Цэнхэр сумын уугуул. 1944 онд начин цол авсан байна.
Готовын Баасан /Баасанжав/. Жаргалант сумын уугуул. 1945 онд начин цол авсан байна.
Гомбын Сvхбаатар. Чулуут сумын уугуул. 1946 онд начин цол авсан.
Гомбожавын Тємєрсэрээ. Архангайн харьяат. 1946 оны наадамд начин цолтой барилдсан байна.
Жvрмэдийн Жамсранжав. Батцэнгэл сумын уугуул. 1946 онд начин цол авсан.
Цэвээний Лхагва. Хотонт сумын уугуул. 1946 онд начин цол авсан байна.
Магсарын Даш. Хайрхан сумын уугуул. 1946 онд начин цол авсан байна.
Жамбалжавын Хєхєє. Хайрхан сумын уугуул. 1947 онд начин цол авсан.
Дашванчигийн Пvрэв. Цэнхэр сумын уугуул. 1948 онд начин цол авсан.
Жанчивын Найдандорж. Єлзийт сумын уугуул. 1950 онд начин цол авсан.
Дуламжавын Найдан. Лvн сумын уугуул. 1950 онд начин цол авсан байна.
Арцын Гончиг. Жаргалант сумын уугуул. 1951 онд начин цол авсан байна.
Очирын Лувсандондов. Эрдэнэмандал сумын уугуул. 1951 онд начин цол авсан байна.
Пvрэвийн Онхоон. Бугат сумын уугуул. 1951 онд начин цол авсан байна.
Лхvмбийн Маналжав. Цэнхэр сумын уугуул. 1951 онд начин цол авсан.
Жамъянгаравын Ядмаа. Тариат сумын уугуул. 1954 онд начин цол авсан.
Майдарын Гомбосvрэн. Лvн сумын уугуул. 1956 онд начин цол авчээ.
Гvнсмаагийн Дамдиндорж. Хашаат сумын уугуул. 1957 онд начин цол авсан байна.
Цэвээнжавын Юvвээ. Хотонт сумын уугуул. 1970 онд начин цол авсан.
Биндэрьяагийн Батхуяг. Хотонт сумын уугуул. 1971 онд начин цол авсан.
Сэрээнэнгийн Жамц. Хашаат сумын уугуул. 1972 онд начин цол авсан.
Дамбийн Шижээ. Єгийнуур сумын уугуул. 1974 онд начин цол авсан. Лувсаншаравын Рэнцэндорж. Эрдэнэмандал сумын уугуул. 1975 онд начин цол авсан.
Цэвээнжавын Ванчигцэрэн. Хашаат сумын уугуул. 1976 онд начин цол авсан.
Гvсэмийн Жалаа. Лvн сумын уугуул. 1977 онд начин цол авсан.
Лувсандоржийн Дашчарив. Хотонт сумын уугуул. 1980 онд начин цол авсан.
Цэвээнжавын Дуламсvрэн. Хотонт сумын уугуул. 1980 онд начин цол авсан.
Бат-Очирын Хvрэлбаатар. Хашаат сумын уугуул. 1986 онд начин цол авсан.
Болдын Жавхлантєгс. Батцэнгэл сумын уугуул. 1987 онд начин цол авсан.
Рэнцэндашийн Цоггэрэл. Єндєр улаан сумын уугуул. 1988 онд начин цол авсан.
Пунцагийн Эрдэнэбаяр. Цэцэрлэг хотын уугуул. 1988 онд начин цол авсан.
Чимэдийн Батбаатар. Хотонт сумын уугуул. 1990 оны начин
С.Эрдэнэбат. Батцэнгэл сумын уугуул.
Б.Ганбаатар. Эрдэнэмандал сумын уугуул.
Н.Алтансvх. Батцэнгэл сумын уугуул.
Л.Єлзийсайхан. Хотонт сумын уугуул.
П.Моломжамц. Чулуут сумын уугуул.
Г.Батбаатар. Батцэнгэл сумын уугуул. 1998 онд улсын анчин цол авсан
Г.Батбаяр. Батцэнгэл сумын уугуул. 2000 онд улсын начин авсан.
Цэрэнчимэд. Цэнхэр сумын уугуул. 2001 онд улсын начин авсан.
Г.Дашцэрэн. Цэнхэр сумын уугуул. 2001 онд улсын начин авсан.
У.Рагчаа. Булган сумын уугуул. 2001 онд начин цол авсан.
Д.Пэрэнлэйдорж. Ихтамир сумын уугуул. 2002 онд начин цол авсан.
Зургаа. Архангай аймгийн баяр наадамд барилдаж тvрvvлсэн ба vзvvрсэн бєхчvvд
/1923-1989 он/
1923 128 аймгийн заан В.Шарав /Булган сум/ Ц.Банди аймгийн заан /Євєрхангай аймаг/
1924 128 аймгийн заан Н.Жамъян /Цахир сум/ Лундаажанцан заан / Чулуут сум/
1925 128 аймгийн арслан Н.Жамъян /Цахир сум/ Гомбосїрэн /Євєрхангай/
1926 128 аймгийн заан Лундаажанцан /Чулуут сум/ Ш.Гомбосїрэн /Цэнхэр/
1927 64 аймгийн арслан Ш.Гомбосїрэн /Цэнхэр сум/ аймгийн арслан В.Шарав /Булган сум/
1928 128 улсын арслан Н.Жамъян /Цахир сум/ аймгийн арслан Ш.Гомбосїрэн /Цэнхэр сум/
1929 128 Аймгийн арслан Ш.Гомбосїрэн /Цэнхэр сум/ аймгийн арслан Шарав /Булган сум/
1930 128 Даян аварга Н.Жамъян /Цахир сум/ Улсын начин Д.Дэмбэрэл /Эрдэнэмандал сум/
1931 128 улсын заан Ш.Дамбуу / Тариат сум/ аймгийн заан Лэгцэг /Ширээтийн бор шувуу/ Чулуут сум/
1932 128 аймгийн арслан Ш.Санжаасїрэн /Завхан аймаг, Сантмаргац/ аймгийн заан Д.Лувсанжамц /Хайрхан сум/
1933 128 аймгийн арслан Халзан Зана /Хєвсгєл аймаг, Зїрх/ улсын начин Д. Дэмбэрэл /Эрдэнэмандал сум/
1934 128 аймгийн арслан Б.Тєрбат / Жаргалант сум/ Даян аварга Н.Жамъян /Цахир сум/
1935 256 аймгийн арслан Д.Лувсанжамц /Хайрхан сум/ улсын начин Д.Дэмбэрэл /Эрдэнэмандал сум/
1936 128 улсын заан Б.Тєрбат /Жаргалант сум/ Даян аварга Н.Жамъян
1937 128 улсын арслан Д.Лувсанжамц /Хайрхан сум/ Аймгийн начин Ц.Содов /Хайрхан сум/
1938 256 улсын заан Д.Лувсанжамц /Хайрхан сум/ аймгийн заан С.Шарав /Баян-Улаан сум/
1939 256 аймгийн заан Ц.Содов /Хайрхан сум/ улсын заан Я.Дорлиг /Завхан аймаг/
1940 64 аймгийн арслан Ц.Содов /Хайрхан сум/ улсын заан Д.Лувсанжамц /Хайрхан сум/
1941 256 аймгийн заан Д.Даваасїрэн /Чулуут сум/ аймгийн заан Дэмбэрэлдодов /Бугат сум/
1942 256 улсын начин Л. Ёндон /Лїн сум/ аймгийн заан С.Шарав /Баян-Улаан сум/
1943 332 аймгийн арслан Жамбал /хотын хоршооны гэж нэршсэн/ аймгийн арслан Д.Даваасїрэн /Чулуут сум/
1944 256 цэргийн заан Д.Гомбожав /Єлзийт сум/
сумын заан П.Онхоон /Бугат сум/
1945 256 аймгийн начин Д.Пїрэв /Цэнхэр сум/ улсын начин С.Дамдинбазар /Цахир сум/
1946 128 улсын арслан Ц.Чимэд-Очир /Хайрхан сум/ улсын анчин Г.Баасанжав /Жаргалант сум/
1947 64 аймгийн заан С.Шарав /Баян-Улаан сум/ улсын арслан Ш.Батсуурь /Говь-Алтай аймаг/
1948 128 улсын начин Ц.Лхагва /Хотонт сум/ Улсын начин Г.Баасанжав / Жаргалант сум/
1949 128 улсын начин Ц.Лхагва /Хотонт сум/ Улсын заан Д.Ванчинсїрэн /Чулуут сум/
1950 128 Балжид /цэрэг/ Дамдин /багш/
1951 64 улсын начин Ц.Лхагва /Хотонт сум/ улсын заан Д.Даваасїрэн /Чулуут сум/
1952 128 улсын начин Д.Пїрэв /Цэнхэр сум/ аймгийн заан О.Должинсїрэн /Булган сум/
1953 128 аймгийн начин Ч.Дашравдан /Цэнхэр сум/ аймгийн заан Ням-Осор /Жаргалант сум/
1954 128 аймгийн заан О.Должинсїрэн /Булган сум/ цэргийн начин Цэрэндэжид /Булган сум/
1955 256 С.Цэндээхїї /Булган сум/ аймгийн заан Хумбаан /Цэнхэр сум/
1956 128 Ч.Шар /Булган сум/ улсын начин Д.Пїрэв /Цэнхэр сум/
1957 128 Д.Содномпил /залуу бєх/ /Хайрхан сум/ аймгийн арслан Дамбийравжаа /Ихтамир сум/
1958 128 аймгийн арслан Д.Содномпил /Хайрхан сум/ сумын заан Б.Самбуу /Баян-улаан сум/
1959 128 аймгийн арслан Ч.Шар /Булган сум/ сумын заан Ц.Гомбодорж /Хашаат сум/
1960 128 Б.Батмєнх /МУИС-ийн оюутан/ Соёл нийгэмлэгийн аварга аймгийн хурц арслан Ч.Шар /Булган сум/
1961 128 Аймгийн арслан Ч.Нямжав /Жаргалант сум/ аймгийн хурц арслан Ч.Шар /Булган сум/
1962 128 Цэргийн заан Бавага /Цэнхэр сум/ аймгийн арслан Цэндээхїї /Булган сум/
1963 64 Улсын заан Ц.Санжаа /Євєрхангай аймаг/ улсын арслан Ж.Чойжилсїрэн /Єлзийт сум/
1964 128 Аймгийн арслан Х.Намсрайжав /Хайрхан сум/ улсын циркийн бєх Хишигдаваа /Булган аймаг/
1965 128 Аймгийн арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/ аймгийн хурц арслан Ч.Шар /Булган сум/
1966 128 Залуу бєх Б.Лхагва /Жаргалант сум/ аймгийн арслан Ч.Нямжав /Жаргалант сум/
1967 128 Аймгийн арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/ аймгийн арслан С.Цэндээхїї /Булган сум/
1968 128 сумын заан Л.Рэнчиндорж /Эрдэнэмандал сум/ аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл/
1969 128 аймгийн арслан Т.Болд /Батцэнгэл сум/ аймгийн заан Г.Чулуунбариул /Єлзийт сум/
1970 128 аймгийн начин М.Цэрэннадмид /Хотонт сум/ аймгийн заан Ш.Намжилмаа /Хашаат сум/
1971 128 аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/ С.Чулуунбаатар /хїн эмнэлгийн техникумын багш/
1972 256 цэргийн заан Г.Чойсїрэнжав /Хотонт сум/ Аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/
1973 128 цэргийн заан Ч.Гочоосїрэн /Хотонт сум/ Аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/
1974 256 аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/ аймгийн арслан Т.Болд /Батцэнгэл сум/
1975 64 аймгийн хурц арслан Т.Болд /Батцэнгэл сум/ аймгийн арслан Ц.Чойжамба /Ихтамир сум/
1976 128 аймгийн арслан Л.Мягмар /Чулуут сум/ улсын начин Л.Рэнчиндорж /Эрдэнэмандал сум/
1977 128 улсын начин Л.Рэнчиндорж /Эрдэнэмандал сум/ аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/
1978 128 аймгийн начин Р.Бїївэйбаатар /Жаргалант сум/ аймгийн арслан Ч.Буян /Жаргалант сум/
1979 128 аймгийн хурц арслан Г.Чойсїрэнжав /Хотонт сум/ улсын начин Л.Рэнчиндорж /Эрдэнэмандал сум/
1980 128 аймгийн заан Ё.Цогной аймгийн хурц арслан Ц.Чойжамба
1981 128 улсын начин Л.Рэнчиндорж /Эрдэнэмандал сум/ аймгийн арслан Л.Мягмар /Чулуут сум/
1982 128 аймгийн начин Б.Хїрэлбаатар аймгийн арслан Л.Мягмар / Чулуут сум /
1983 128 улсын начин Г.Жалаа /Хашаат сум/ аймгийн арслан Ч.Содбаатар /Жаргалант сум/
1984 128 аймгийн заан Д.Энх-Эхлэлт /Булган сум/ аймгийн арслан Ц.Чойжамба /Их тамир сум/
1985 128 аймгийн заан Ч.Ганбаатар /Єгийнуур сум/ аймгийн хурц арслан Л.Мягмар /Чулуут сум/
1986 128 цэргийн заан Ч.Батбаатар /Хотонт сум/ аймгийн арслан Ч.Ганбаатар /Єгийнуур сум/
1987 128 аймгийн арслан Б.Ганбаатар /Эрдэнэмандал сум/ аймгийн хурц арслан Л.Мягмар /Чулуут сум/
1988 128 аймгийн арслан Ё.Цогной /Хайрхан сум/ аймгийн арслан Ч.Буян /Жаргалант сум/
1989 128 аймгийн хурц арслан Б.Ганбаатар /Эрдэнэмандал сум/ аймгийн хурц арслан Ц.Чойжамба /Их тамир сум/
1990 128 З/б М.Загдраднаа /Єндєр-Улаан/ З/б Д.Галбадрах /Хангай/
1991 128 У/н Л.Рэнчиндорж /Эрдэнэмандал/ а/з Р.Оюундалай /Єгийнуур/
1992 128 З/б М.Жїгдэргарав /Єндєр-Улаан/ а/з Ц.Нэргїйбаатар /Цэнхэр/
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
128
288
128
128
128
128
128
128
128
128
128
128
у/з Д.Хишигдорж /Батцэнгэл/
а/а Г.Єсєхбаяр /Батцэнгэл/
а/а Н.Болдсайхан /Говь-Алтай/
а/н М.Шаравжамц /Чулуут/
з/б Д.Рагчаа /Булган/
з/б Г.Батбаяр /Батцэнгэл/
Д/а Б.Бат-Эрдэнэ /Хэ, Ємнєдэлгэр/
а/з Ц.Баатар /Єлзийт/
а/з Т.Зоригтбаатар /Батцэнгэл/
а/з Д.Дашцэрэн /Цэнхэр/
а/а М.Жїгдэргарав /Єндєр-Улаан/
а/з Б.Мєнхдалай /Батцэнгэл/
Он Бєхийн тоо Тvрvvлсэн Yзvvрлэсэн
1923 128 аймгийн заан В.Шарав
/Булган сум/ Ц.Банди аймгийн заан
/Євєрхангай аймаг/
1924 128 аймгийн заан Н.Жамъян
/Цахир сум/ Лундаажанцан заан
/ Чулуут сум/
1925 128 аймгийн арслан Н.Жамъян
/Цахир сум/ Гомбосvрэн
/Євєрхангай/
1926 128 аймгийн заан Лундаажанцан
/Чулуут сум/ Ш.Гомбосvрэн
/Цэнхэр/
1927 64 аймгийн арслан Ш.Гомбосvрэн
/Цэнхэр сум/ аймгийн арслан В.Шарав
/Булган сум/
1928 128 улсын арслан Н.Жамъян
/Цахир сум/ аймгийн арслан Ш.Гомбосvрэн
/Цэнхэр сум/
1929 128 Аймгийн арслан Ш.Гомбосvрэн
/Цэнхэр сум/ аймгийн арслан Шарав
/Булган сум/
1930 128 Даян аварга Н.Жамъян
/Цахир сум/ Улсын начин Д.Дэмбэрэл
/Эрдэнэмандал сум/
1931 128 улсын заан Ш.Дамбуу
/ Тариат сум/ аймгийн заан Лэгцэг /Ширээтийн бор шувуу/ /Чулуут сум/
1932 128 аймгийн арслан Ш.Санжаасvрэн
/Завхан аймаг, Сантмаргац/ аймгийн заан Д.Лувсанжамц
/Хайрхан сум/
1933 128 аймгийн арслан Халзан Зана
/Хєвсгєл аймаг, Зvрх/ улсын начин Д. Дэмбэрэл
/Эрдэнэмандал сум/
1934 128 аймгийн арслан Б.Тєрбат
/ Жаргалант сум/ Даян аварга Н.Жамъян
/Цахир сум/
1935 256 аймгийн арслан Д.Лувсанжамц /Хайрхан сум/ улсын начин Д.Дэмбэрэл
/Эрдэнэмандал сум/
1936 128 улсын заан Б.Тєрбат
/Жаргалант сум/ Даян аварга Н.Жамъян
1937 128 улсын арслан Д.Лувсанжамц
/Хайрхан сум/ Аймгийн начин Ц.Содов
/Хайрхан сум/
1938 256 улсын заан Д.Лувсанжамц /Хайрхан сум/ аймгийн заан С.Шарав
/Баян-Улаан сум/
1939 256 аймгийн заан Ц.Содов
/Хайрхан сум/ улсын заан Я.Дорлиг
/Завхан аймаг/
1940 64 аймгийн арслан Ц.Содов
/Хайрхан сум/ улсын заан Д.Лувсанжамц
/Хайрхан сум/
1941 256 аймгийн заан Д.Даваасvрэн
/Чулуут сум/ аймгийн заан Дэмбэрэлдодов
/Бугат сум/
1942 256 улсын начин Л. Ёндон
/Лvн сум/ аймгийн заан С.Шарав /Баян-Улаан сум/
1943 332 аймгийн арслан Жамбал
/хотын хоршооны гэж нэршсэн/ аймгийн арслан Д.Даваасvрэн
/Чулуут сум/
1944 256 цэргийн заан Д.Гомбожав
/Єлзийт сум/ сумын заан П.Онхоон
/Бугат сум/
1945 256 аймгийн начин Д.Пvрэв
/Цэнхэр сум/ улсын начин С.Дамдинбазар
/Цахир сум/
1946 128 улсын арслан Ц.Чимэд-Очир
/Хайрхан сум/ улсын анчин Г.Баасанжав
/Жаргалант сум/
1947 128 аймгийн заан С.Шарав
/Баян-Улаан сум/ улсын арслан Ш.Батсуурь
/Говь-Алтай аймаг/
1948 128 улсын начин Ц.Лхагва
/Хотонт сум/ Улсын начин Г.Баасанжав
/ Жаргалант сум/
1949 128 улсын начин Ц.Лхагва
/Хотонт сум/ Улсын заан Д.Ванчинсvрэн
/Чулуут сум/
1950 64 Балжид /цэрэг/ Дамдин /багш/
1951 128 улсын начин Ц.Лхагва
/Хотонт сум/ улсын заан Д.Даваасvрэн
/Чулуут сум/
1952 128 улсын начин Д.Пvрэв
/Цэнхэр сум/ аймгийн заан О.Должинсvрэн
/Булган сум/
1953 128 аймгийн начин Ч.Дашравдан
/Цэнхэр сум/ аймгийн заан Ням-Осор
/Жаргалант сум/
1954 256 аймгийн заан О.Должинсvрэн /Булган сум/ цэргийн начин Цэрэндэжид
/Булган сум/
1955 128 С.Цэндээхvv
/Булган сум/ аймгийн заан Хумбаан
/Цэнхэр сум/
1956 128 Ч.Шар
/Булган сум/ улсын начин Д.Пvрэв
/Цэнхэр сум/
1957 128 Д.Содномпил /залуу бєх/
/Хайрхан сум/ аймгийн арслан Дамбийравжаа
/Ихтамир сум/
1958 128 аймгийн арслан Д.Содномпил
/Хайрхан сум/ сумын заан Б.Самбуу
/Баян-улаан сум/
1959 128 аймгийн арслан Ч.Шар
/Булган сум/ сумын заан Ц.Гомбодорж
/Хашаат сум/
1960 128 Б.Батмєнх /МУИС-ийн оюутан/ Соёл нийгэмлэгийн аварга аймгийн хурц арслан Ч.Шар
/Булган сум/
1961 128 Аймгийн арслан Ч.Нямжав
/Жаргалант сум/ аймгийн хурц арслан Ч.Шар
/Булган сум/
1962 64 Цэргийн заан Бавага
/Цэнхэр сум/ аймгийн арслан Цэндээхvv
/Булган сум/
1963 128 Улсын заан Ц.Санжаа
/Євєрхангай аймаг/ улсын арслан Ж.Чойжилсvрэн
/Єлзийт сум/
1964 128 Аймгийн арслан Х.Намсрайжав
/Хайрхан сум/ улсын циркийн бєх Хишигдаваа
/Булган аймаг/
1965 128 Аймгийн арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/ аймгийн хурц арслан Ч.Шар
/Булган сум/
1966 128 Залуу бєх Б.Лхагва
/Жаргалант сум/ аймгийн арслан Ч.Нямжав
/Жаргалант сум/
1967 128 Аймгийн арслан Л.Чимэд-Очир
/Батцэнгэл сум/ аймгийн арслан С.Цэндээхvv
/Булган сум/
1968 128 сумын заан Л.Рэнчиндорж
/Эрдэнэмандал сум/ аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл/
1969 128 аймгийн арслан Т.Болд
/Батцэнгэл сум/ аймгийн заан Г.Чулуунбариул
/Єлзийт сум/
1970 128 аймгийн начин М.Цэрэннадмид
/Хотонт сум/ аймгийн заан Ш.Намжилмаа
/Хашаат сум/
1971 256 аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/ С.Чулуунбаатар /хvн эмнэлгийн техникумын багш/
1972 128 цэргийн заан Г.Чойсvрэнжав
/Хотонт сум/ Аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/
1973 256 цэргийн заан Ч.Гочоосvрэн /Хотонт сум/ Аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/
1974 64 аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/ аймгийн арслан Т.Болд
/Батцэнгэл сум/
1975 128 аймгийн хурц арслан Т.Болд
/Батцэнгэл сум/ аймгийн арслан Ц.Чойжамба /Ихтамир сум/
1976 128 аймгийн арслан Л.Мягмар
/Чулуут сум/ улсын начин Л.Рэнчиндорж
/Эрдэнэмандал сум/
1977 128 улсын начин Л.Рэнчиндорж
/Эрдэнэмандал сум/ аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/
1978 128 аймгийн начин Р.Бvvвэйбаатар /Жаргалант сум/ аймгийн арслан Ч.Буян
/Жаргалант сум/
1979 128 аймгийн хурц арслан
Г.Чойсvрэнжав /Хотонт сум/ улсын начин Л.Рэнчиндорж
/Эрдэнэмандал сум/
1980 128 аймгийн заан Ё.Цогной аймгийн хурц арслан Ц.Чойжамба
1981 128 улсын начин Л.Рэнчиндорж
/Эрдэнэмандал сум/ аймгийн арслан Л.Мягмар
/Чулуут сум/
1982 128 аймгийн начин Б.Хvрэлбаатар аймгийн арслан Л.Мягмар
/ Чулуут сум /
1983 128 улсын начин Г.Жалаа
/Хашаат сум/ аймгийн арслан Ч.Содбаатар /Жаргалант сум/
1984 128 аймгийн заан Д.Энх-Эхлэлт /Булган сум/
аймгийн арслан Ц.Чойжамба /Их тамир сум/
1985 128 аймгийн заан Ч.Ганбаатар /Єгийнуур сум/
аймгийн хурц арслан Л.Мягмар /Чулуут сум/
1986 128 цэргийн заан Ч.Батбаатар /Хотонт сум/ аймгийн арслан Ч.Ганбаатар /Єгийнуур сум/
1987 128 аймгийн арслан Б.Ганбаатар /Эрдэнэмандал сум/
аймгийн хурц арслан Л.Мягмар /Чулуут сум/
1988 128 аймгийн арслан Ё.Цогной /Хайрхан сум/
аймгийн арслан Ч.Буян /Жаргалант сум/
1989 128 аймгийн хурц арслан
Б.Ганбаатар /Эрдэнэмандал сум/ аймгийн хурц арслан
Ц.Чойжамба /Их тамир сум/
1990 128 З/б М.Загдраднаа /Єндєр-Улаан/ З/б Д.Галбадрах /Хангай/
1991 128 У/н Л.Рэнчиндорж /Эрдэнэмандал/ а/з Р.Оюундалай /Єгийнуур/
1992 128 З/б М.Жvгдэргарав /Єндєр-Улаан/ а/з Ц.Нэргvйбаатар /Цэнхэр/
1993 288 у/з Д.Хишигдорж /Батцэнгэл/ Д/а Б.Бат-Эрдэнэ /Хэ, Ємнєдэлгэр/
1994 128 а/а Г.Єсєхбаяр /Батцэнгэл/ а/з Ц.Баатар /Єлзийт/
1995 128 а/а Н.Болдсайхан /Говь-Алтай/ а/з Т.Зоригтбаатар /Батцэнгэл/
1996 128 а/н М.Шаравжамц /Чулуут/ а/з Д.Дашцэрэн /Цэнхэр/
1997 128 з/б Д.Рагчаа /Булган/ а/а М.Жvгдэргарав /Єндєр-Улаан/
1998 128 з/б Г.Батбаяр /Батцэнгэл/ а/з Б.Мєнхдалай /Батцэнгэл/
1999 128
2000 128
2001 128
2002 128
2003 128
АРХАНГАЙ АЙМГИЙН АЯЛАЛ ЖУУЛЧЛАЛЫН БYС
Цэцэрлэг хот. Тайхарын бvс.
Булган уул, Заяын хvрээ, Угсаатны зvйн музей, Майдар чулуу, Цэнхэрийн Халуун ус, Тайхар чулуу, Суврага Хайрхан, Хєхнуур, урд хойд Тамир гол, Бугатын нурууг хамарсан бvс байна.
Цэцэрлэг хот дахь зочид буудал, нийтийн хоолны газар, кино театр, ХДТ, харилцаа холбоо, тээвэр худалдаа vйлчилгээний цэг салбаруудын vйлчилгээний соёл, vнэ тариф, чанараас аялагч-жуулчлагчдын байх хугацааны vргэлжлэл хамаарах болно.
Энэ бvсэд тэмээ, морь, ердийн хєсєг, сарлаг, vхэр, ан амьтан, загас агнуур морин ба явган аялалууд, vндэсний онцлог бvхий бэлэг дурсгалын зvйлийн худалдаа, рашаан амралтын чиглэлээр аялал жуулчлалыг давуу хєгжvvлэх нь илvv vр ашигтай гэж vзэж байна.
Тэрх, Цагааннуур, Чулуутын голын бvс
Тариат сумын Хорго, Тэрхийн Цагааннуур, 100 салаа мод, Чойдогийн боргио, Ноёнхангай, Чулуутын гол, Халуун рашаан, Єндєр-Улааны Азарга, Шаргачин, Булангийн рашаан зэрэг газар нутаг энэ бvсэд хамрагдах юм. Энэ бvсэд явган ба морин аялалаас гадна сарлаг унуулах, vхэр тэрэг хєлєглєх, ан амьтан, загас агнуур, усан аялал зэрэг тєрлvvд давамгай байх нь зохимжтой.
Хануйн Хvрэм, Мухар Хужиртын бvс
Эрдэнэмандал сумын нутаг дахь Хар хул хааны балгас, хєшєє, Хануйн Хvрэмийн рашаан, Цэцэрлэг сумын Мухар Хужиртын рашаан, Жаргалант сумын нутаг дахь Дулаанхан, Пэрэнлэйлхvндэв уулс, Чулуут гол, Хайрхан сумын Жарантайн нуруу, хайрхан уул зэрэг vзэсгэлэнт нутаг ус хамрагдана. Энэ бvсэд морь, тэмээ, сарлаг, усан аялал, ан амьтан, загас агнуур, рашаан амралт-жуулчлалын хослол зэрэг vйлчилгээ /бvтээгдэхvvн/ сонирхол илvv татах болно.
Хєшєє Цайдам, Єгийнуурын бvс
Хашаат суман дахь эртний Тvрэг улсын хаан, Культегиний гэрэлт хєшєє, Єгийнуур, Орхон гол, Хотонт суман дахь Хар балгас, Цагаан сvмийн рашаан зэргийг хамарсан сvлжээ байна. Хархорин, Эрдэнэзуу, Орхоны Хvрхрээ, Дєвхємийн хийдийн чиглэлээр ирсэн аялагч, жуулчлагчдыг энэхvv сvлжээнд хамруулах, тэдний дур сонирхлыг татах vйлчилгээг нарийн зохион байгуулах шаардлагатай. Энэ бvсэд загас, шувуу агнуур, рашаан амралт, усан аялалаас гадна тэмээ, морин аялал байхын зэрэгцээ айраг vйлдвэрлэх, хэрэглэх ёс заншилтай холбоотой vйлчилгээний нэр тєрлийг зориуд анхаарч vзэх юм.
АЯЛАЛ ЖУУЛЧЛАЛ ХЄГЖYYЛЭХ ХЄТЄЛБЄР
Нэг. Аялал жуулчлал хєгжvvлэх шаардлага
Архангай аймагт аялал жуулчлалын салбарыг амжилттай хєгжvvлэх нь нийгэм эдийн засгийн хєгжлийг тvргэтгэх, тєсвийнхєє орлогын эх vvсвэрийг нэмэгдvvлж бие даан хєгжих чухал нєхцєл юм. Энэ салбарыг тодорхой чиглэл бодлогогvйгээр хєгжvvлж, vр дvнд хvрч чадахгvй гэж vзэж байна.
Манай аймаг жилийнхээ тєсвийн нийт зарлагын 30 орчим хувийг єєрийн орлогоороо бvрдvvлж, 70 хувийг улдсын татаасаар санхvvжvvлж байна.
Аялал жуулчлалын салбарыг зєв хєгжvvлэх нь байгалийн унаган тєрхийг хадгалах, экологийн тэнцвэрт байдлыг хангахад сєрєг нєлєє багатай, богино хугацаанд орлого олох /валют/, ажлын шинэ байр буй болгох боломжтой салбар юм.
Архангай аймгийн газар нутгийн байршил, цаг агаар, байгалийн vзэсгэлэн, тvvх соёлын дурсгалт зvйл, ховор vзмэр, цэнгэг ус агаар, ан амьтны нєєц, уламжлалт ёс заншил зэрэг нь гадаад дотоодын аялагчид, жуулчдын дур сонирхлыг илvv татдаг. Єєрєєр хэлбэл бурханаас заяасан ховор нутаг-жуулчдын бааз байгуулах бэлэн хєрс, орлогын эх vvсвэр гэж болно... дэлгэрэнгvй -->>
Цаашдын зорилт, чиглэл
Цаашид аялал жуулчлалыг эрчимтэй хєгжvvлэхэд дараах арга хэмжээг дэс дараатай авч хэрэгжvvлэх шаардлагатай. Yvнд:
Аялал жуулчлалын бааз, зочид буудал, ресторануудын хvчин чадлыг нэмэгдvvлэх, тав тух, vйлчилгээний соёлын тvвшинг стандартад нийцvvлэх
Аялал жуулчлалын мэргэжилтэн менежерvvдийг зориуд урьдчилан бэлтгэж, жуулчны баазуудыг мэргэжлийн хvмvvсээр хангах, аялал жуулчлалын орчин vеийн менежментийг нэвтрvvлэх
Тvvх соёлын дурсгалт газар, хєшєє дурсгал, vзэсгэлэн музей, тvvхийн холбогдолтой бусад обьектыг сэргээн засварлаж єнгє vзэмжийг сайжруулах, тайлбар сэлтийг бvрэн болгох, орчуулагч тайлбарлагч нарын мэдлэг мэргэшлийг дээшлvvлэх
Аялал жуулчлалыг янз бvрийн тєрлєєр хєгжvvлэх тухайлбал уулын спорт, морь, тэмээ, явган аялал, ан амьтан, ховордсон ургамал, загас агнуур, угсаатан судлал зэрэг аялал жуулчлалын шинэ болон уламжлалт тєрлvvдийг хєгжvvлэх, шинэ маршрут байрлалыг сонгох
Аялал жуулчлалын vйлчилгээнд малчин єрх, малчдыг оролцуулах явдлыг єргєтгєж тэдний уламжлалт vйлдвэрлэл ахуйн хэвшил соёлыг таниулах
Аялал жуулчлалын vнэ тарифыг аль болохоор хямд байлгахын зэрэгцээ vйлчилгээг хєнгєн шуурхай соёлтой болгох талаас нь илvv анхаарч гадаад дотоодын зочид жуулчдын сонирхлыг татах тоог жилээс жилд нэмэгдvvлэхэд цаашдын vйл ажиллагааг чиглvvлэх нь зvйтэй юм.
АЯЛАЛ ЖУУЛЧЛАЛЫН ХЄГЖИЛ ДЭХ ДАВУУ ТАЛУУД:
Архангай аймаг нь манай улсын аялал жуулчлалын Орхон-Хархорин, Завхан-Хєвсгєлийн бvсvvдийн аль алинд нь хамаарах их ирээдvй бvхий бvс нутаг гэж vзэж болно. Жишээ нь: тус аймаг “Аялал жуулчлалын сvлжээний гол зангилаа” байх бvрэн боломжтой. Тухайлбал Улаанбаатар, говийн аймгуудын чиглэлээр ирэх жуулчид Хархориноор, Хєвсгєл-Булган аймгийнх Рашаант, Сайхан, Єлзийт сумаар, Завхан болон баруун аймгуудынх Солонготын даваа, Тосонцэнгэл сумаар, Баянхонгорын чиглэлийнх Хєл саяын даваа Эрдэнэцогтын чиглэлээр ирж гарах аялал жуулчлалын зохимжтой маршрут байж болно гэж vзэж байгаа. Yvнээс vндэслэн хангайн бvсийн аймгуудад аялал жуулчлал хєгжvvлэх хєтєлбєр боловсруулан хэрэгжvvлэх шаардлага гарч байгаа юм.
Тус аймгийн Хорго, Тэрхийн Цагааннуур, Булган уул, Тайхар чулуу, Чулуут голын хавцал, Цэнхэрийн халуун рашаан зэрэг vзэсгэлэнт байгаль-экологийн аялал жуулчлалыг тvлхvv хєгжvvлэх боломжтой.
Мєн рашаан усыг тvшиглэн эмчилгээний аялал жуулчлалыг хєгжvvлэх талаар хангайн бvсийн аймгуудтай хамтран тусгай хєтєлбєр тєсєл боловсруулан хэрэгжvvлж болох байна.
Тvvнчлэн Хєшєє-Цайдам дахь Тvрэгийн хаадын булш бунхан, хvрэл зэвсгийн vеэс эзэнт их гvрний vетэй холбогдох хvн чулуун хєшєє, хадны сvг зураг, эртний хот балгадын туурь, Зая бандидын хvрээ зэрэг тvvх дурсгалын євvvдэд тvшиглэн аялал жуулчлалыг тvvх соёлын болон байгаль экологийн тєрлvvдээр хослон хєгжvvлэх.
Тус бvс нутагт усны шувууд, загас, ан амьтан элбэг тул янз бvрийн ан хийх, шувуу ажиглах ховордсон ургамал судлах чиглэлээр зочид жуулчдыг татах нєхцєл бололцоо бас бий.
Энэ бvхнээс дvгнэж vзэхэд тус аймагт аялал жуулчлалыг бvхий л тєрєл чиглэлvvдээр хєгжvvлэх бололцоо давуу тал байгаа юм.
АЯЛАЛ ЖУУЛЧЛАЛЫН ХЄГЖИЛ ДЭХ СУЛ ТАЛУУД
Бороо хур ихтэй жил гол горхи vерлэн шавар намаг гарч халтиргаа гулгаа vvсч замын саатал гарах
Улаанбаатар-Цэцэрлэг хот, мєн Цэцэрлэг хотоос жуулчны бааз хvртэл машинаар зорчдог нь цаг хугацаа их алдаж зорчигч жуулчдын тав тухыг алдагдуулдаг
Тvр жуулчны баазуудад дэд бvтэц сул хєгжсєн, гэрэл цахилгаан, цэвэр бохир усны хангамж хангалтгvй
Аялал жуулчлал эрхэлж буй ихэнх компаниуд аялал жуулчлалын vйл ажиллагааг аж ахуйн vйл ажиллагааны хавсарга байдлаар ажиллаж байгаа зэрэг сул сєрєг талуудыг багасгахад онцгой анхаарах шаардлагатай юм.
Архангай аймгийн нутаг дэвсгэрт vйл ажиллагаа явуулж буй аялал жуулчлал, амралт сувиллын газрууд Д/Д Аж ахуйн нэгж байгууллагын нэр Газрын хэмжээ /га/ Зориулалт Байршил Тайлбар
1 Их Тамир сум
“Мат-Сафарис” ХХК 2 Аялал жуулчлал Тайхар чулууны зvvн урд талд
2 Их тамир сум
“Хєх нуур” ХХК 6 Аялал жуулчлал Тайхар чулууны зvvн урд талд
3 Хашаат сум 1 Аялал жуулчлал Бага номгонд
4 Цэнхэр сум
“Жигvvр” ХХК 2 Аялал жуулчлал Алтан овоо багийн Халуун усны рашааны орчимд
5 Цэнхэр сум
“Д.Ж.Л” ХХК 1,4 Аялал жуулчлал Алтан овоо багийн Халуун усны рашааны орчимд
6 Тариат сум
“Цолмон трайвел” ХХК 6,0 Аялал жуулчлал Тэрхийн цагаан нуурын хойд талд /УТХГ/
7 Тариат сум
Талын Монгол групп
“Энигма” ХХК 1,5 Аялал жуулчлал Тэрхийн цагаан нуурын хойд талд /УТХГ/
8 Тариат сум
“Эрд-Хул” ХХК 6,0 Аялал жуулчлал Сєртийн аманд
/УТХГ/ Yйл ажиллагаа явуулаагvй
9 Тариат сум
“Нэмэх трейд” ХХК 4,0 Аялал жуулчлал Их Мухарт
/УТХГ/ Yйл ажиллагаа явуулаагvй
10 Тариат сум
“Далай ван энд БЭТ” ХХК 4,0 Аялал жуулчлал Нуурын шанаанд /УТХГ/ Yйл ажиллагаа явуулаагvй
11 Тариат сум
“Далай ван энд БЭТ” ХХК 1,0 Аялал жуулчлал /УТХГ/-т Yйл ажиллагаа явуулаагvй
12 Тариат сум
“Тэрх Трейвел” ХХК 3,0 Аялал жуулчлал Жооройд
/УТХГ/ Yйл ажиллагаа явуулаагvй
13 Тариат сум
“Цагаан нуур Трейвэл” ХХК 4,0 Аялал жуулчлал Ар хад, Чулуутад
/УТХГ/
14 Хотонт сум
“Мон”ОСА” ХХК 1,2 Аялал жуулчлал Цагаан сvмийн рашааны орчимд
/Цагаан хєндий/
15 Єгийнуур сум
“Загасчин” ХХК 2,5 Аялал жуулчлал Нуурын зvvн талд
16 Агийнуур сум
“Оюу Цоож” ХХК 3,0 Аялал жуулчлал Нуурын баруун хойд талд
17 Єгийнуур
Иргэн Туяа 3,0 Аялал жуулчлал Нуурын хойд Талд
18 Єндєр-Улаан сум
“Монгол алт” ХХК 2,0 Аялал жуулчлал Чулуут голын баруун талд тохойн оруулгад
19 Єндєр-Улаан сум
“Хануй инж” ХХК 1,8 Аялал жуулчлал Чулуут голын гvvрний хойд талд
20 Єндєр-Улаан сум
“Хархорин” ХХК 0,9 Аялал жуулчлал Чулуут голын зvvн талд Азарга баг
21 Эрдэнэбулган сум
“Талын Монгол” групп 4,3 Аялал жуулчлал Булган уулын зvvн суганд
АРХАНГАЙ АЙМГИЙН ТОВЧ ТАНИЛЦУУЛГА
Архангай аймаг нь 1923 онд цэцэрлэг Мандал уулын аймаг нэртэй байгуулагдаж 1931 оноос Архангай аймаг хэмээн нэрлэгдэх болсон. Тус аймаг 55.3 мянган хїн ам дєрвєлжин км газар нутагтай, далайн тївшинээс дээш дундажаар 2414 метр єргєгдсєн хамгийн єндєр цэг нь 3539 метрийн єндєрт орших харлагтайн сарьдаг, хамгийн нам цэг нь 1290метр єргєгдсєн орхон-тамирын бэлчир юм.
.єндєр уул, ойт хээр, тал хээр гэсэн байгалийн 3-н бїсэд хуваагдах бєгєєд хойд талаараа Хєвсгєл аймагтай, зїїн хойт, зїїн талаараа булган аймагтай, ємнє талаараа євєрхангай аймагтай, баруун урд талаараа Баянхонгор аймагтай, баруун хойд талаараа Злавхан аймагтай тус тус хиллэнэ.
тус аймаг нийт 93.0 мянган хїн амтай. Аймгийн тєв болох Эрдэнэбулган суманд 18.0 мянган хїн оршин сууж ажиллаж амьдарч байна.
эдийн засгийн їндсэн салбар нь мал аж ахуй бєгєєд тус аймагт 2005 оны эцсээр 2.0 сая гаруй мал тоологдсон.
Архангай аймаг нь засаг захиргааны 19 сум 99 багт хуваагддаг,хамгийн ойр орших сумын тєв цэцэрлэг хотоос 25 клометрд орших цэнхэр сум , хамгийн хол нь 256 клметрд орших цахир сум бєгєєд аймгийн тєв нийслэл улаанбаатар хотоос 521 клометрд оршино.
Аймгийн нутаг дэвсгэр далайн тvвшнээс дээш дунджаар 2414 метр єргєгдсєн, хамгийн єндєр цэг нь 3539 метрийн єндєрт орших Харлагтайн сарьдаг, хамгийн нам цэг нь 1290 метр єргєгдсєн Орхон-Тамирын бэлчир юм. Арын сайхан хангай єндєр уул нуруу, єргєн уудам хєндий, цэвэр тунгалаг нуур цєєрєм, сунасан урт гол мєрєн, алаг цэцэг, амтат жимс, араатан, жигvvртэн зэрэг алив бvхэн жигд учраас єєрийн эрхгvй гадна, дотны зочдын сэтгэл сэргэж, нvд баясан бахархах бєлгєє.
Уул нурууд, тал хєндий
Аймгийн нутаг дэвсгэр ерєнхийдєє уулархаг тогтоцтой. Аймгийн нутгийн баруун хойноос баруун хийгээд зvvн ємнє зvгийг Хангай нуруу, тvvний салбар уулс эзлэн дvнхийнэ. Энэхvv уул хангайн бvсэд эргэх дєрвєн улирлын ихэнх хугацаанд оройдоо цасан дуулга гялалзуулсан Суврага хайрхан, Харлагтайн сарьдаг, Загастайн гялгар, Цагаан асгат, Ноён хангай, Хан-Єндєр, Цогт сvмбэр, Тамч, Улаан байц, Баянзvрх, Yйзэн бvрхээр, Халзан бvргэдтэй, Зvрхийн ховог, Ямбилэг, Дулаанхаан, Хутаг, Гялгар, Баянбайшир, Эрдэнэбулган зэрэг цэлмэг тэнгэрээ мєрлєсєн олон уулс багтах бєгєєд Ар, євєр Жаргалант, Бєхєн шар, Бугат, Чингэлтэй, Тоом, Тарвагатай, Гичгэнэ, Их ар, Хайрхан даваа, Булган зэрэг ой модоор хучигдсан олон нурууд сунаж хєвсєн vvлсийн дор орог саарал униарт умбан хєврєх амуй.
Арын хангайд аянчин гийчин хєлхєж, алтан шар зам хєвєрсєн Цагаан, Тамч, Тонгорог, Солонгот, Хєл сая, Замт, Эг, Загастай, Хєнжил, Алтайд, Хєх, Хялалзах, Согоот, Бумбат зэрэг нэр бvхий олон алдартай даваад бий.
Тvvнчлэн Хонгорж, Агьт, Даага, Тоглох, Єргєєт, Хєєвєр, Єгийн хvний сэтгэл тэнийсэн уудам амьсгалт талууд болон Бургалдай, Хануй, Хvнvй, Лvн, Хаалга мандах, Хєшєєт, Донгой, Цайдам, Хєх сvм, Цагаан сvм, Цэнхэр, Тамирын єргєн хєндийд тvмэн сvрэг багширч, байгалийн vзэсгэлэнт сайхныг хослон илтгэх амуй.
Гол мєрєн, нуур
Хангайн нурууны vзэсгэлэнт уулсын ар, євєр бэл, баруун, зvvн сугаас эх авсан хойд, урд Тамир, Орхон, Чулуут, Хануй, Хvнvй, хойд, урд Тэрх, Суман, Гичгэнэ, Цагаан сvм, Ширдэг, Согоот, Хєх сvм, Цэнхэр, Цэцэрлэгийн тvргэн урсгалт голууд аймгийн нутаг дэвсгэрээр 100-350 км урсаж, сvрлэг хангайнхаа лугших судас болдог билээ. Эдгээр голууд олон арван горхи, булгийн усыг ай савдаа нэгтгэж, хvн зон, мал сvрэг, ан амьтдыг ундаалан, хадлан, бэлчээр, тариалангийн талбайг тэтгэдэг юм.
Хєх тэнгэрийг тольдон мэлтийх Тэрхийн цагаан, Єгий, Дєрєє, Холбоо, Хєх, Цайдам, Буйлан, Дуут, Эрхт, Хєдєє зэрэг цэнгэг уст болон хужир шvv бvхий 188 нуур, цєєрєм, 674 булаг, шанд, 844 жижиг гол, горхи байдаг. Эдгээр гол горхи, нуурын усанд зэвэг, тул, хайрс, хадран, цурхай, алгана зэрэг олон тєрєл загас буй бєгєєд манай улсын нутагт орших 10 орчим овгийн 40 тєрлийн загас байдгийн ихэнх нь тус аймагт байдаг байна.
Рашаан, рашаан тєст булаг
Эрдэс бодис агуулсан эмгэг євчин анагаах увидастай халуун, хvйтэн рашаан, шавар, хужир шvv элбэг бєгєєд хvмvvс эрт дээр vеэс тэдгээрийг эрvvл мэнд, амьдрал ахуйдаа єргєн ашиглаж иржээ. Хадат, Yvрдийн тохой, Хануй, Мухар хужирт, Ноён хангай, Цэнхэрийн халуун ус, Шивэрт, Улаан эрэг, Бор тал, Бэлхи, Гилаан, Чулуутын халуун ус, Цагаан сvм, Ангархай, Ороох, Бор бургаст, Бумбат, Хан-Єндєр, Шивэрт зэрэг нэр цуу нь олонд тvгсэн 50 гаруй халуун хvйтэн рашаан, рашаан тєст булаг шанд бий. Нутаг усныхан Дєрєє нуур, Эрхт нуур, Хєдєє нуур, Цайдам нуураас хужир шvv, Хангай, Тариат сумын нутгаас жамц давс авч хvнсний болон ахуйн хэрэглээнд єргєнєєр ашигладаг билээ.
Ан амьтан
Байгалийн олон бvслvvр бvхий нутаг дэвсгэрийг эзлэн орших тул тус аймаг ан амьтан, жигvvртний тєрлєєр баялаг юм. Байгаль судлаачдын дvгнэлтээр Монгол оронд оршин байдаг амьтад болон жигvvртний зонхилох хэсэг нь тус аймгийн нутаг дэвсгэрт амьдардаг байна. Уулын бvсэд ирвэс, шилvvс, нохой зээх, цагаан vен, солонго, хэрэм, гахай, бор гєрєєс, буга, согоо, хvдэр, дорго, гал, янгир, аргал амьдрана. Харин аймгийн нийт нутгаар тарвага, зурам, чандага, жирх, чоно, vнэг, хярс, мануул, дорго, туулай, ємхий хvрэн єргєн тархсан байдаг.
Тус аймагт хойлог, сойр, хур, ууль, шар шувуу, харцага, тоншуул, ёл, ахууна, тас, бvргэд, сар, хэрээ, бэгбаатар, шонхор, ятуу, хєтvv, жунгаа, хєх дэглий, тоодог, шаазгай, болжмор, тагтаа болон намартаа нvvж, хавартаа тєрж єссєн газартаа эргэж ирдэг турлиах, хун, галуу, ангир, нугас, цахлай, тоодог, хєх, шар цєцгий, элээ, хотон, євєєлж, хєхєє, тогоруу, зуун хурга зэрэг уул тал, нуур усандаа зусдаг 390 гаруй тєрлийн жигvvртэн шувууд бий. Эдгээр ан амьтан, жигvvртэнээс 20 шахам тєрєл нь дархан цаазтай юм.
Ургамлын тєрєл
Тус аймгийн нутагт 1700-гаад зvйлийн ургамал ургадагаас монгол алтан хундага, алтан гагнуур, вансэмбэрvv, бамбай, нохойн хошуу, царван, тєллvvр, єргєст сарнай, таван салаа, ванжингарав, эрээгомбо, юмдvvжин, мягмансанжаа, хунчир, туйплан, шар, хєх дэгд, сєд євс, говийн ганга, тарваган шийр, зvрхэн цэцэг, хурган чих, холтсон цэцэг, цагаан тvрvv, чихэр євс, хурган гонид, эмийн багваахай, ягаан сэрдэг, цээнэ зэрэг эмчилгээний зориулалтаар ашиглагддаг ховор ургамлууд бий. Аймгийн нийт нутгийн 15.7 хувийг ой мод, 75 хувийг бэлчээр, 1.5 хувийг тариалангийн талбай эзэлдэг. Хуайс, боролзгоно, торлог, яргай, чаргай, ясиль, балгана, монос, тавилгана, шар мод, далан хайлс, гацуур, жодоо, сєєгєн ба бургасан царам, шинэс, хуш, хус, нарс, зожир євс, улиас бургас зэрэг тавь гаруй тєрлийн модлог, бутлаг ургамал ургадагын зэрэгцээ бvvргэнэ, цээнэ, согоон чих, бадаан, поврон, нохойн хошууны навч зэрэг цайны ургамал элбэг билээ.
Аймгийн нутгийн зарим хэсэгт гичгэнэ, сонгино, халиар, халгай, тарна, гогод, бэрээх, мангир, хvнхээл, бандзоо, мєєг, ямаахай, зэрлэг жууцай, гонид, хємvvл, цагаан тємс, шар сэвэлгэнэ, цагаан сэвэлгэнэ, vхэр болон хурган мэхээр зэрэг хvнсний ургамал элбэг тохиолдоно.
Жимс, жимсгэний тєрлєєс vхрийн нvд, єрєл, хар хад, анис, нохойн хушууны vр, нэрс, єргєст тошлой, мойл, улаалзгана, дорнодын гvзээлзгэнэ, самар, долоогоно, тансаг vнэрт ургамлаас хонин болон ямаан арц, агь, ганга, даль, санхам, минжиннаваг зэрэг ургамлууд ургадаг.
Нар, хур хосолсон хавар, зуны дэлгэр сайхан улиралд удвал, жамъянмядаг, шар яргуй, хєх яргуй, сэржмядаг, улаалзай, алтанзул, сарнай, цээний ягаан, намуу, цагаан лавай, бэрцэцэг, багваахай цэцэг цаг цагаар солигдон цэцэглэх vеэр уул, тал, хєндий ягаан, цагаан, шар, цэнхэр єнгєєр солонгорон жигдэрч vнэхээр vзэсгэлэнтэй тєгєлдєр харагддаг билээ. Аймгийн нутгийн зонхи хэсэг уулын нугын хийгээд ойн саарал, элсэрхэг бор, хар, хар хvрэн хєрснєєс тогтоно.
Цаг уур
Архангай аймаг олон улсын цаг уурын долдугаар бvслvvр, Монгол орны хоёрдугаар бvслvvрт хамаарна. Эх газрын эрс тэс уур амьсгалтай. Жилд унах хур тундасны хэмжээ нийт нутгаар 350-400 мм, нэгдvгээр сарын агаарын температур – 20-оос 25 градус хvйтэрч, долдугаар сард 15-25 градус дулаардаг.
Байгалийн баялаг
Аймгийн нутаг дэвсгэрийн хєрсєн дээрх болон доорхи ашигт малтмал бvрэн судлагдаагvй ч гэсэн нvvрс, шатдаг занар, тємрийн болон зэсийн хvдэр, марганц, болор, хvрмэн чулуу зэрэг байгалийн ашигт малтмалын баялаг нєєцтэй. Єгийнуур сумын Их, бага тогоо галт уулуудын хотгор дахь нvvрсний орд 80 сая тонн, Их тамир сумын Мєнгєтийн мєнгєний орд 800 тн, Хангай сумын Хэц дєрвєлжийн гянт болдын уулын тємрийн нєєц 57-60 сая тонн, Тариат сумын Шарав цармын гоёлын єнгєт чулууны ордны анар 144.7 мянган тонн, хризолит 24 мянган тонн, Жаргалант сумын Их–Элэгдэйн алтны шороон ордны нєєцийг тогтоон тодорхойлоод буй бєгєєд Жаргалант, Чулуут, Єлзийт, Хотонт, Цэнхэр сумдын нутагт сvvлийн жилvvдэд эрэл хайгуулын ажил гvйцэтгэж, Цэнхэр сумын нутаг дахь Орхон голын хойд хєндийд хэд хэдэн газар алтны баялаг нєєцтэй шороон орд илэрч, зарим нь эдvгээ ашиглагдаж байна.
Мєн Цэцэрлэг хотын орчимд болон Хашаат, Тариат, Булган, Их Тамир, Цэнхэр сумдын нутагт тємєр, соронзон гvрийн хvдэр, зэс, хар тугалга, цагаан тугалга, Хангай, Тариат, Батцэнгэл зэрэг сумдын нутагт цахиуржсан мана, цагаан гантиг, усан болор, утаат болор, бал чулуу, кальцийн болон хээрийн хайлуур жонш зэрэг ашигт малтмал илэрсэн буй. Аймгийн олонхи сумдын нутаг гялтгануур, гєлтгєнє, шохой чулуу, боржин, наанги шавар, билvv, мєлгєр хєрзєн, хvрмэн чулууны арвин нєєцтэй ажээ. Тvvнчлэн хайрга, торгон элс, єнгє бvрийн зос будаг зэрэг барилгын материалын нєєц бvхий олон орд газар бий.
Арын хангайн нутагт байгалийн євєрмєц сонин тогтоц, vзэсгэлэн тєгєлдєрєєрєє хэн бvхний сэтгэлийг татсан газар олон билээ. Тухайлбал галав эриний олон сая жилийн тэртээх галт уулын дэлбэрэлтээс тогтсон Хорго нутаг, буман шувуудын жаргалын орон хэмээн нэрлэгдэх Тэрхийн цагаан нуур, Суман голыг хєвєєлж тогтсон Алтадын vзэсгэлэнт уулс, Мєрєнгийн урд босгонд орших Чойдогийн Боргио, уул хєндийг зvсчихсэн юм шиг ханан хадан хавцал дундуур урссан Чулуут, Суман голын гольдрил, Цэнхэр сумын нутаг дахь элгэндээ ариг тунгалаг рашаан агуулсан гvн цэнхэр нууртай, арван зvгтээ арц далийн vнэр анхилсан Суврага Хайрхан, Их Тамирын эхний уулын таг дахь Хєх нуур, Гурван Тамирын vзэсгэлэнт шугуйт хєндий, Сэнжит цохио, Их Тамир суман дахь Уранмандал, Ноён хангайн уулс, Хvслэнт байц, Бичигт хангай, Сантын булуу Цагаан, Дєвхєн, Тэлээ, Манхан, Эрдэнэ Булган, Хайрхан, зэрэг байгалийн сор болсон газруудыг жишээлэн дурдаж болох юм.
Энэ бvхнийг эргэцvvлэн бодоход:
“Хазаартай морины жолоо хумхилгvй
Харавсан сум шиг довтлон явахад
Халхын хvvгийн сэтгэл уужим
Yнэхээрийн жаргалтай нутаг” гэсэн ардын дууны нэгэн бадгийг аргагvй санагдуулах ажээ.
Архангай аймагт олон зуун мянган жилийн тэртээгээс хvн амьдарч байсны ул мєрийг нотлох баримт сэлт єргєн тархсан бєгєєд 2200 гаруй жилийн ємнє анх тєр улсаа байгуулсан Хvннv нар, тvvний дараа дараагаар оршин тогтнож ирсэн олон овог аймаг, угсаатны єлгий нутаг болохыг батлах тvvхийн дурсгалууд тvгээмэл тохиолддог. Yvнийг гэрчлэх тодорхой баримт гэвэл тус аймгийн нутагт олон газар тааралдаж байдаг єдий тєдий хиргисvvр, булш, бунхан, хот балгадын туурь, хад чулуунд vлдээсэн сvг зураг тэргvvтнийг дурдаж болох юм. Тvvнчлэн Чулуут голын хадан хавцлын цогц зураг урлал, Тайхар чулууны олон тєрлийн дvрст vсэг, бичгээр бичиж vлдээсэн єв, Хануй, Хvнvйн сав газар дахь эртний булш, Орхон, Тамирын хєндий дэх хєшєє, хvн чулуу, Хашаат сумын Хєшєєт цайдам дахь Уйгарын Билгэ хаан, Тvрэгийн цэргийн жанжин Куль-Тегиний гэрэлт хєшєє, Тариатын тvрэг бичээст чулуу, буган хєшєє, хуучин болон шинэ чулуун зэвсэг, хvрлийн vеийн олдвор зэрэг тодорхой баримтууд дээрхийг нотлоно. Тvvхэн домогт энэхvv газар нутгаараа Архангайчууд бид бахархах учиртай билээ.
Архангайхан эрт дээр vеэс идээшиж дассан энэ нутагтаа нvvдлийн мал аж ахуйг эрхэлж ирсэн бєгєєд бусад аймгийг бодвол байгаль цаг уурын эрдслээс гарах боломж нєхцлєєр илvv тохиромжтой нутагт суурьшин амьдарч байна.
Тvvхэн замнал
Сайн ноён хан аймаг 1725 онд байгуулагдсан. тухайн їед умард зїгт Чулуут голоос Ємнє зїгт говьгурван сайхан уул хїртэл, єрнєд зїгт сэгс цагаан богдоос дорно зїгт авзага хайрхан уул хїртэл 24 засаг хошуутай байжээ.
Манж нар Сайн ноён хан аймгийн нутагийг халх дахь манж цэргийн дундад тєв /зам/ гэж нэрийдэн лцэргийнхээ хїчийг зузаатган, олон тооны цэргийн суурингууд, бэхлэлтийг байгуулж байв. Баруун монголын ард тїмнээс манжийн эсрэг хийсэн томоохон тулалдаанууд Сайн ноён хан аймгийн нутаг Єгийнуур орхон-тамир, олгой нуур, заг байдрагийн сав газруудад єрнєж байсан тїїхтэй.
тус аймгийн нутагт хамгийн анх 1586 онд заяын хїрээний дуганыг байгууласан болл 1679 онд 5 дацан, 200 ламтай хийд болон єргєжжээ. харин 1918 оны байдлаар байнгын хуралтай 57 хїрээ хийд, 96 дацан, 239 сїм дуганатай 28672 ламтай, 680 жастай, тамгатай хутагт 8 болсон байжээ.
1896 оны байдлаар Сайн ноёны алба залгуулах єрх 643, алба ноогдох эр 324, нийт эрчїїд 4702, хошууны засаг ноёд 25-60, тайж нар 4-15 хїнийг єєрийн хамжлага албат болгон захирч байв.
1836 оны байдлаар тус аймаг 170000 толгой малтай, говь говирхог їхэр тэмээ хангайдаа сарлаг нийт нутгаараа адуу, хонь ямааг голлон їржїїлэж байжээ. 1918 он болход тэмээ 60996, адуу 307912, їхэр 327890, хонь ямаа 194225бїгд 563053 малтай байв.
тус аймгийн ард тїмэн Монгол ардын аман зохиолыг шинэ чиглэлээр хєгжїїлэх їйлсэд їнэтэй хувь нэмэр оруулжээ. Тус нутгийхний єнє эртнээс дуулсаар ирсэн ардын дуу 230 гаруй байдаг бєгєєд суврага хайрхан, тэрхийн цагаан нуур, гурван тамир, тайхар чулуу цагаан даваа гэ мэт нутаг усныхаа холбогдолтой рkлон тїїх, аман домгийг хэлэлцсээр иржээ.
тус аймгийн далай чойнхор вангийн хошуу нийт Монгол даяар уран дархчуудаараа алдартай. Уг хошууны Ерэнтэй дархан, Уран Чойдог, Мужаан Гэлэнхїї нарын зэрэг олон уран гартуудын бїтээсэн одоо ч хадгалагдаж байгаа болно. Далай чойнхор вангийн дархчуудын хийсэн Цоож, Эетэй засгийн хошуунымужаануудын хийсэн модон тэрэг, эмээл, Заяабандидагийн шавийнмужаанууд хийсэн гэрийн мод, авдар сав уран нарийн хийцтэй, янз маяг, хээ хуар, будаг тохируулалтаараа хїний сонирхолыг татаж байв.
Монгол хїн бїхний эрхэмлэн їзэж, бахархадаг эрийн гурван наадмаар Сайн ноён хан аймаг Монгол даяараа гайхагддаг байв. арвай хээрийн хурдgан хїлэг Тїшээт гїн, Сэцэн вангийн
хїчит бєхчїїд, Дашдоо вангийн гїний мэргэн харваачид хошуу наадмаар зогсохгїй, долоон хошуу даншиг наадамд олон удаа тїрїїлж байв. Богд хаант Монгол улсын їед тус аймгийн ТЇшээт Лу гїний
вандан аврага, Далай чойхор вангийн Тємєрбаатар аврага, Дайчин вангийн Пунцаг арслан, Цогтоо гїний Рэнцэн арслан зэрэг улс даяар алдар цуутай бєхчїїд олон байжээ. Тїшээт Лу гїний Вандан аварга, 17 настайгаасаа 68 нас хїртлээ50 шахам жил барилдахдаа улсын чанартай наадамд 16 удаа, аймаг хошууны наадамд 50 гаруй удаа тїрїїлж байжээ.
Цэцэрлэг мандал уулын аймаг
1921 онд ялсан Ардын хувьсгалын їр дїнд 1923 онд Монгол улсын хэмжээнд засаг захиргааны єєрчлєлт хийж Сайн ноён хан аймгийн суурин дээр Цэцэрлэг мандал уулын аймаг байгуулагджээ. Тус аймаг нь 3610 єрх, 722 баг,250 сум, 26 хошуутайгаар байгуулагдсан байна.
1924 оны байдлар Цэцэрлэг мандал уулын амаг нь 30882 єрхийн 168234 хїн амтай,мал сїрэг 2492688 байсан бєгєєд жилд 256100-570000 тєл бойжуулж, малын тєлєєр адуу 291000, тэмээ 59600, їхэр 311500, хонь ямаа нийлээд 1830588, нутгийн хэмжээ хувьсгалын ємнєх їеийнхээс огт єєрчлєгдєєгїй хэвээр байсан.
1922 онд заяын хїрээнд анхны Ардын эд хэрэглэгчийн хоршоо "ангийн хоршоо" нэртэйгээр байгуулагдаж. Мєн онд нийслэл хїрээ хїртэл тємєр утсан холбоо /телефон/ байгуулах шийдвэр гарч 1924 онд холбогджээ.
Тус аймагт 1926 онд Намнан уулын хошууны лам нарын бослого, 1929-1930 онд Гачин ламын зэрэг ангийн чанартай зєрчил, гарч байсан ба эдгээрээс хамгийн томоохон нь 1932 онд тариатын хїрээнд тєлєвлєсєн хувьсгалын эсрэг бослого тэмцэл байв. Энд тодорхой тооны лам нар хувьсгалт шинэ засгийн бодлогыг эсэргїїцэн тэмцсэн боловч ялагдсан юм.
БНМАУ-ын бага хурлын 1931 оны 5-р тогтоолоор 71 сум 16 хошуутай байсан Цэцэрлэг мандал уулын аймгийг35 сумтай архангай аймаг болгон зохион байгуулалтын єєрчлєлт хийж. Тухайн їедээ Завхан, Хєвсгєл, Тєв, Євєрхангай аймгууудтай хиллэж байв.
1931 оны 12-р лсарын тоо бїртгэлийн мэдээгээр їзэхэд Архангай аймаг 35 сум 22285 єрх, 65333 хїн амтай 1800000 малтай болжээ.
1586 онд анхны байгуулагдсан заяын хїрээний суурин дээр 1922 онд Эрдэнэбулган уулын хошуу, аймгийн яам байгуулагдсан. Энэ їеэс эхлэн Заяын Вааюу нь Цэцэрлэг мандал аймгийн тєв нь болсоор ирсэн.
1922-1925 онд аймгийн нам, эвлэлийн хороо, банк, утасны /телефон/ салбар, гаалийн газар, бага сургууль байгуулагдсан.