Õýðýãñýë ñàìáàðûã àøèãëàõ

"Õýðýãñýë ñàìáàð" íü íîìûí êàòàëîã, íýã á¿ð÷èëñýí á¿ðòãýë, óíøèã÷äèéí á¿ðòãýë áîëîí ¿éë÷èëãýýíèé á¿ðòãýëèéí ôîðìóóä äýýð áàéäàã.

"Õýðýãñýë ñàìáàð" íü "Ø¿¿ëò¿¿ð", "Õ¿ñíýãòèéí òîõèðãîî" ãýñýí õî¸ð õóóäàñòàé áºãººä òóõàéí ôîðìûí õ¿ñíýãò äýýð ãàðàõ æàãñààëòàíä ø¿¿ëò¿¿ð òàâèõ ìºí õ¿ñíýãòèéí õàðàãäàõ áàéäëûí òîõèðãîîã ººð÷ëºõºä õýðýãëýãääýã. "Õýðýãñýë ñàìáàð"-ûã "Õýðýãñýë" öýñèéã ñîíãîõ ýñâýë [F12] òîâ÷ äàðæ õàðàãäàõ áà õàðàãäàõã¿é áîëãîæ áîëíî.

"Ø¿¿ëò¿¿ð" õóóäñàíä òóõàéí ôîðìûí õ¿ñíýãò äýýð ãàðàõ æàãñààëòàíä ÿìàð ÿìàð íºõöºë õàíãàñàí ç¿éëñ ãàð÷ èðýõèéã òîõèðóóëàõ çîðèóëàëòòàé ø¿¿ëò¿¿ð¿¿ä áàéäàã áºãººä ø¿¿ëò¿¿ð òàâüñíààð òà íü ººðèéí õ¿ññýí ìýäýý òàéëàíã ãàðãàí àâàõ áîëîìæòîé áîëíî. Æèøýý íü "Book Titles" ôîðì áóþó êàòàëîãèéí á¿ðòãýë äýýðõ "õýðýãëýý" ãýñýí ø¿¿ëò¿¿ðèéã àøèãëàí èõ õýðýãëýãääýã íîìóóä áîëîí õýðãýëýãääýãã¿é íîìóóäûí ìýäýýã åðºíõèéä íü áîëîí òîäîðõîé õóãàöààíû èíòåðâàëààð ãàðãàí àâ÷ áîëäîã.
Ø¿¿ëò¿¿ð¿¿äèéã äàíãààð íü ýñâýë õýä õýäýýð íü õîñëóóëàí àøèãëàæ áîëîõ áà ýñâýë îãò ø¿¿ëò¿¿ð òàâèõã¿é áàéæ áîëíî. Ãýõäýý îãò ø¿¿ëò¿¿ð òàâèëã¿é èõ õýìæýýíèé ìýäýýëýë ãàðãàæ èðýõýä òîäîðõîé õóãàöàà çàðöóóëàãääàã ãýäãèéã àíõààðíà óó.

Õàðèí õ¿ñíýãòèéí òîõèðãîîíóóä íü àëü áàãàíóóäûã õàðàõ, áàãàíóóäûí ºðãºíèéã òîõèðóóëàõ, á¿ëýãëýõ ñàìáàð õàðàãäàõ ýñýõ çýðýã òîõèðãîîíóóäûã õèéäýã. ªºðººð õýëáýë õ¿ñíýãòèéí òîõèðãîî íü ø¿¿ëò¿¿ð òàâüñàíû ¿ð ä¿íä áóþó ýñâýë õàéëûí ¿ð ä¿íä ãàð÷ èðýõ æàãñààëò áóþó õ¿ñíýãòèéí õàðàãäàõ áàéäëûã òîõèðóóëäàã.

Á¿ëýãëýõ ñàìáàð õàðàãäàõ ýñýõèéã òîõèðóóëàõäàà õ¿ñíýãòèéí òîõèðãîî õóóäñàíû äýýä õýñýãò áàéðëàõ "Á¿ëýãëýõ ñàìáàð õàðàãäàõ ýñýõ" ãýñýí òîõèðãîîã ñîíãîíî. Ýíý òîõèðãîî íü æàãñààëòûí äýýä òàëä áàéðëàõ ñààðàë ºíãºòýé, õ¿ñíýãòèéã áàãàíóóäààð íü á¿ëýãëýõ çîðèóëàëòòàé ñàìáàðûã õàðàãäóóëàõ ýñýõèéã çààíà. Ýíý ñàìáàð äýýð õ¿ñíýãòèéí àëü íýã áàãàíûã ÷èðæ àâàà÷èàä òàâèõàä òóõàéí áàãàíààð íü õýñýã, á¿ëýã áîëãîí õàðóóëäàã. ̺í îëîí áàãàíààð äàâõàð äàâõàð á¿ëýãëýõ áîëîìæòîé. Á¿ëýãëýæ õàðàõàà áîëèõûí òóëä äýýðõ ñààðàë ñàìáàð äýýðýýñ áàãàíûí òîëãîéã áóöààãààä áàéõ ãàçàð ðóó íü áóþó õ¿ñíýãòèéí òîëãîé ðóó ÷èðæ îðóóëàõ õýðýãòýé.

"Áàãàíóóäûí ºðãºíèéã àâòîìàòààð òîõèðóóëàõ ýñýõ" ãýñýí í¿äèéã áºãëºñºí òîõèîëäîëä õ¿ñíýãòèéí á¿õ áàãàíóóä õ¿ñíýãòèéí õàðàãäàõ òàëáàéä áàãòàæ õàðàãäàõ áîëíî. ªºðººð õýëáýë òîäîðõîé áàãàíóóäûí óòãûã õàðàõûí òóëä õ¿ñíýãòèéã õîéø, óðàãø íü ã¿éëãýõ øààðäëàãàã¿é áîëíî ãýñýí ¿ã.

"Áàãàíóóäûí õàðàãäàõ ýñýõ" ãýñýí òîõèðãîîíû ñàìáàð äýýð õ¿ñíýãòèéí àëü áàãàíà íü õàðàãäàõ àëü íü õàðàãäàõã¿é áàéõûã òîõèðóóëæ ºãíº. Ǻâõºí ñîíãîãäñîí áàãàíóóä ë ¿ð ä¿íãèéí õ¿ñíýãò äýýð õàðàãäàõ áîëíî.

"Ø¿¿ëò¿¿ð"-ýý òàâüæ "Õ¿ñíýãòèéí òîõèðãîî"-ãîî õèéñíèéõýý äàðàà òîâ÷èéã äàðàõàä ¿ð ä¿íãèéí õ¿ñíýãò äýýð çîõèõ ¿ð ä¿í áóþó æàãñààëò ãàð÷ èðíý.

"Õýðýãñýë ñàìáàð"-ûí äýâñãýð ºí㺠íü öàéâàð íîãîîí áîë ø¿¿ëò¿¿ð õèéãäñýí áàéíà ãýñýí ¿ã áºãººä [Ø¿¿ëò¿¿ðèéã èäýâõæ¿¿ëýõ] òîâ÷ íü [Ø¿¿ëò¿¿ðèéã öóöëàõ] áîëæ ººð÷ëºãäñºí áàéíà.

Ø¿¿ëò¿¿ðèéã ººð÷ëºõ áóþó ýñâýë áàãàíóóäûí õàðàãäàõ ýñýõèéã òîõèðóóëàõäàà ýõëýýä ø¿¿ëò¿¿ðèéã öóöàëñàí áàéõ õýðýãòýé.

Õ¿ñíýãò äýýð õèéõ ¿éëäë¿¿ä

Õ¿ñíýãò äýýð áàãàíóóäûí ºðãºíèéã òîõèðóóëàõ, áàãàíóóäûí áàéðëàëûã ººð÷ëºõ, áàãàíûí óòãààð íü ýðýìáýëýõ, õàéõ, á¿ëýãëýæ õàðàõ áîëîí õ¿ñíýãò äýýðõ ìýäýýëëèéã Ms-Excel, HTML áîëîí áóñàä õýðýãëýýíèé ïðîãðàìóóä ðóó ýêñïîðò õèéõ ãýõ ìýò ¿éëäë¿¿äèéã õèéæ áîëíî.

Áàãàíûí ºðãºíèéã òîõèðóóëàõûí òóëä òóõàéí áàãàíûí íýð áóþó òîëãîéíû àðä òàëûí çóðààñàí äýýð çààã÷àà àâàà÷èõàä çààã÷èéí ä¿ðñ ººð÷ëºãäºæ õî¸ð òèéøýý ñóìòàé áîëíî. Òýãýõýýð íü õóëãàíûõàà ç¿¿í òîâ÷èéã äàðæ áàðóóí ýñâýë ç¿¿í òèéø íü ÷èðýõ ¿éëäýë õèéæ áàãàíûí ºðãºíèéã òîõèðóóëíà.

Áàãàíûí áàéðëàëûã ººð÷ëºõèéí òóëä òóõàéí áàãàíûí òîëãîé äýýðýýñ íü ÷èðæ çîõèõ ãàçàð íü àâàà÷èæ òàâèíà. Áàãàíóóäûí òîëãîéã çºâõºí íýã ìºðºíä äàðààëóóëàí áàéðëóóëàõààñ ãàäíà îëîí ìºðºíä äàâõàðëàí áàéðëóóëæ áîëíî.

Õ¿ñíýãòèéã íýã áóþó íýã õýñýã áàãàíûí óòãààð íü ºñºõººð áîëîí áóóðõààð ýðýìáýëæ áîëíî. Èíãýõèéí òóëä ýðýìáýëýõèéã õ¿ññýí áàãàíûí òîëãîé äýýð õóëãàíûõàà çààã÷ààðàà íýã äàðàõàä ë õàíãàëòòàé. Òóõàéí áàãàíûí òîëãîé äýýð äàõèí äàðæ ºñºõººð ýñâýë áóóðàõààð ýðýìáýëæ áîëíî. Èíãýõýä áàãàíûí òîëãîé äýýð Õýâëýñýí îí äýýøýý õàðñàí ãóðâàëæèí ä¿ðñ ãàðñàí áàéâàë ºñºõººð ýðýìáýëñýí ãýñýí ¿ã. Õàðèí äîîøîî õàðñàí ãóðâàëæèí áîë áóóðàõààð ýðýìáýëñýí áàéíà. Õýä õýäýí áàãàíûí óòãààð íü äàâõàð ýðýìáýëýõèéí òóëä [Shift] òîâ÷èéã õàìò äàðæ õýðýãëýíý.

Õ¿ñíýãò äîòîð õàéëò õèéõèéí òóëä òóõàéí áàãàíà äýýðýý êóðñîðîî áàéðëóóëààä øóóä õàéõ ç¿éëýý áè÷èæ ýõýëíý. Òàíûã áè÷èæ áàéõ ÿâöàä õàéëò ÿâàãäàæ áàéõ áºãººä õàéëòàíä òîõèðñîí òåêñò íü öýíõýð äýâñãýðòýé öàãààí áîëñîí áàéíà.

Õýðýâ èíãýæ ººð÷ëºãäºõã¿é áàéâàë õàéñàí òåêñò òóõàéí áàãàíûí óòãóóä äóíä áàéõã¿é áàéíà ãýñýí ¿ã þì. Õýðýâ õàéëòàä òîõèðîõ ¿ð ä¿í íýãýýñ îëîí áàéãàà áîë [Ctrl+Enter] òîâ÷èéã äàðàõàä äàðàà äàðààãèéí òîõèðîõ ìºð áóþó ¿ð ä¿íã¿¿ä äýýð øèëæèí î÷èíî.

Õ¿ñíýãòèéí äýýä òàëä áàéðëàõ "Á¿ëýãëýõ ñàìáàð" äýýð íýã áóþó íýã õýñýã áàãàíûí òîëãîéã àâàà÷èæ òàâèàä òóõàéí áàãàíà áóþó áàãàíóóäûí óòãààð íü á¿ëýãëýí õàðæ áîëíî.

Õ¿ñíýãò äýýð õóëãàíû áàðóóí òîâ÷èéã äàðàõàä ãàð÷ èðýõ öýñíýýñ áóþó ýñâýë òóõàéí ôîðìûí öýñíýýñ "Ýêñïîðò" öýñèéã ñîíãîæ õ¿ñíýãò äîòîðõ ìýäýýëëèéã Ms-Excel (*.xls) áà HTML (*.htm) ôàéë áîëãîí õàäãàëàæ áîëíî. ̺í [Shift] òîâ÷èéã äàðæ áàéãààä òýìäýãëýæ àâñàí õ¿ñíýãòèéí ìºð¿¿äèéã "Copy to clipboard" öýñèéã ñîíãîí õóóëæ àâààä ººð ÿíç á¿ðèéí ïðîãðàì äýýð î÷èæ "Paste" õèéæ õóóëæ àâ÷ áîëíî.

Ýëåêòðîí êàòàëîã áóþó "OPAC"-ò õàéëò õèéõ

Óíøèã÷äàä çîðèóëñàí ýëåêòðîí êàòàëîã áóþó Online Public Access Catalogue (OPAC) íü LiB4U ïðîãðàìä íîì á¿ðòãýõ ÿâöàä àâòîìàòààð áèé áîëäîã.

Óíøèã÷ äóðûí âýá õºòº÷ àøèãëàí äóðòàé ãàçðààñàà íîìûí ñàíãèéí ýëåêòðîí êàòàëîãò õàíäàí íîì õàéõ, õàéæ îëñîí íîìîî î÷èæ àâáàë áàéãàà ýñýõèéã ìýäýõ, ýëåêòðîí íîìûã øóóä óíøèõ áîëîìæòîé.

Ýëåêòðîí êàòàëîã ðóó õîëáîãäîõûí òóëä Lib4U ïðîãðàìûí "Á¿ðòãýëÝëåêòðîí êàòàëîã" öýñýýð îðæ áîëíî. Ýñâýë øóóä ÿìàð íýãýí âýá õºòº÷ (Internet Explorer, Netscape Navigator, Mozilla Firefox ...) ãàðãàæ èðýýä ýëåêòðîí êàòàëîãèéíõîî õàÿãààð îðîõ õýðýãòýé. Ýëåêòðîí êàòàëîã áîëãîí ººðèéí ãýñýí õàÿãòàé áàéäàã. Æèøýýëáýë Øèíæëýõ Óõààí Òåõíîëîãèéí Èõ Ñóðãóóëèéí Òºâëºðñºí íîìûí ñàíãèéí ýëåêòðîí êàòàëîãèéí õàÿã http://opac.must.edu.mn, Íýýëòòýé Íèéãýì Ôîðóìûí Íîìûí ñàíãèéí ýëåêòðîí êàòàëîãèéí õàÿã http://www.soros.org.mn/osf_opac/, Ñàíõ¿¿ Ýäèéí Çàñãèéí Äýýä Ñóðãóóëèéí Íîìûí ñàíãèéí ýëåêòðîí êàòàëîãèéí õàÿã http://202.5.202.40/, Õóóëü Ç¿éí ¯íäýñíèé Òºâèéí Íîìûí ñàíãèéí ýëåêòðîí êàòàëîãèéí õàÿã http://202.70.34.245/, Àðõàíãàé àéìãèéí Íîìûí ñàí - Ìýäýýëëèéí òºâèéí ýëåêòðîí êàòàëîãèéí õàÿã http://192.168.0.1/ ãýõ ìýò.

Åðäèéí õàéëò

Ýëåêòðîí êàòàëîãò õàéëò õèéæ ººðò õýðýãòýé áàéãàà íîìîî îëîõûí òóëä ýëåêòðîí êàòàëîãèéí ç¿¿í òàëä áàéðëàõ ôîðìûí "Õàéõ óòãàà îðóóëíà óó:" ãýñýí öîíõîíä îëîõ ãýæ áàéãàà ç¿éëýý áè÷íý. Ýíý íü íîìûí íýðèéí íýã õýñýã ýñâýë çîõèîã÷èéí íýð ÷ þì óó, åð íü þó ÷ áàéæ áîëíî. Æèøýý íü òàíä ôèçèêèéí íîì õýðýãòýé áàéâàë ç¿ãýýð ë "ôèçèê" ãýæ áè÷èõýä áîëíî. Òýãýýä "Enter" òîâ÷èéã äàðàõ áóþó öîíõíû àðä áàéðëàõ ñóìòàé íîãîîí òîâ÷èéã äàðàõ õýðýãòýé.

Òàíû õàéëòàíä òîõèðîõ íîìíóóäûí æàãñààëò áàðóóí òàëûí öîíõ äýýð ãàð÷ èðýõ áîëíî.

Ýíý æàãñààëòûí äýýä òàëä "Õàéëòûí ¿ð ä¿í" ãýñýí áè÷èãíèé àðä òàëä íèéòäýý õýäýí íîì îëäñîí, ò¿¿íýýñ õýäèéã íü äýëãýöýíä õàðóóëæ áàéãàà òàëààðõ ìýäýýëýë áàéäàã. Õàéëòûí ¿ð ä¿íä îëäñîí íîìûí æàãñààëò íü àðàâ àðâààðàà õóóäàñ áîëñîí áàéäàã áºãººä ýõíèé õóóäàñ íü õàðàãäàæ áàéõ áîëíî. Îëîí õóóäàñ æàãñààëò áàéãàà òîõèîëäîëä õóóäàñíû äîîä òàëä "äàðààãèéí õóóäàñ" ãýñýí áè÷èã áàéõ áîëíî. Ýíý áè÷ãèéã äàðæ äàðàà äàðààãèéí õóóäàñ ðóó îðæ áîëíî. ̺í õóóäàñíû äýýð áàéðëàõ "ºìíºõ õóóäàñ" ãýñýí áè÷ãèéã äàðæ ºìíºõ õóóäàñíóóä ðóó øèëæèæ áîëíî.

Õàéñàí ç¿éë îëäîîã¿é òîõèîëäîëä ýíý òóõàé ìýäýãäýõ áîëíî.

Õàéëòûí ¿ð ä¿íä ãàð÷ èðñýí æàãñààëòàíä áàéãàà íîì íü ýëåêòðîí õóâèëáàðòàé áîë íîìûí íýð áîëîí òîâ÷ ìýäýýëëèéí äîîð "ýëåêòðîí õóâèëáàðòàé" ãýñýí áè÷èã áàéõ áºãººä ýíý áè÷èã äýýð äàðæ òóõàéí íîìûã øóóä èíòåðíýòýýñ óíøèæ áîëíî ãýñýí ¿ã þì.

Ñîíèðõñîí íîìûíõîî òàëààðõ äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã ¿çýõèéí òóëä òýð íîìûíõîî íýð äýýð äàðàõ õýðýãòýé. Èíãýõýä òóõàéí íîìûí äýëãýðýíã¿é ìýäýýëëèéã àãóóëñàí øèíý öîíõ ãàð÷ èðíý. Ýíý öîíõ äýýð íîìûí òîäîðõîéëîëòóóäààñ ãàäíà òóõàéí íîìîíä òîâ÷ àãóóëãà, ýëåêòðîí õóâèëáàðûí õàÿã áàéãàà òîõèîëäîëä ýäãýýð ìýäýýëýë áàñ áàéíà. ̺í ýíý öîíõ äýýðýýñ òóõàéí íîì àëü íîìûí ñàíä õýäýí øèðõýã áàéãàà, îäîî î÷èæ àâáàë áýëýí ýñýõèéã ìýäýæ áîëíî.

Îëîí íºõöºëò õàéëò

Õàéëòàà èë¿¿ ¿ð ä¿íòýé áîëãîõ, ººðººð õýëáýë èë¿¿ íàðèéí îíîâ÷òîé áîëãîõ ýñâýë èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýòýé áîëãîõûí òóëä îëîí íºõöºëò õàéëòûã õýðýãëýæ áîëíî. Èíãýõèéí òóëä ýëåêòðîí êàòàëîãèéí ç¿¿í òàëä áàéðëàõ ôîðìûí "Åðäèéí õàéëò" õóóäàñíû àðä áàéðëàõ "Îëîí íºõöºëò" ãýñýí õóóäàñ ðóó îðîõ õýðýãòýé.
Ýíý ñàìáàðûí "Õàéõ íºõö뺺 îðóóëíà óó:" ãýñýí öîíõîíä õàéõ òåêñòýý áè÷íý.
Ò¿¿íèé äîîä òàëä áàéðëàõ öîíõîíä "äýýðõ óòãûã àãóóëñàí", "äýýðõ óòãààð ýõýëñýí" áîëîí "äýýðõ óòãàòàé òýíö¿¿" ãýñýí ñîíãîëòóóä áàéõ áºãººä ýäãýýðýýñ àëü òîõèðîõûã íü ñîíãîõ õýðýãòýé.
¯¿íèé äîîð áàñ íýã ñîíãîëòûí öîíõ áàéõ áºãººä "íîìûí íýð", "çîõèîã÷èéí íýð" áà "ò¿ëõ¿¿ð ¿ãñ"-ýýð õàéëò õèéõ áîëîìæèéã òàíä îëãîíî. "ò¿ëõ¿¿ð ¿ãñ"-ýýð õàéëò õèéõýä "íîìûí íýð" áîëîí "çîõèîã÷èéí íýð" íü áàñ õàéëòàíä äàâõàð õàìðàãäàõ áîëíî.
Ýíý ñîíãîëòûí öîíõíû äîîä òàëä "äýýðõ", "áà", "ýñâýë" ãýñýí áè÷èãòýé í¿äí¿¿ä áàéíà. Àíõ "äýýðõ" ãýñýí ñîíãîëò ñîíãîãäñîí áàéõ áºãººä "áà", "ýñâýë" ãýñýí ñîíãîëòûí àëü íýãèéã íü ñîíãîõîä ò¿¿íèé äîîä òàëä äýýðõ 3 öîíõòîé èæèë öîíõíóóä ãàð÷ èðýõ áºãººä ýíý íü äàõèí íýã õàéëòûí íºõöºë íýìýõ áîëîìæèéã òàíä îëãîõ áîëíî. ¯¿íòýé èæèë ¿éëäýë õèéæ äàõèí íýã õàéëòûí íºõöºë íýìýõ áîëîìæòîé.
Îëîí íºõöºëò õàéëò õèéõäýý "áà" õîëáîîñûã õýðýãëýñýí òîõèîëäîëä õàéëòûí ¿ð ä¿í èë¿¿ íàðèéâ÷ëàëòàé áîëîõ áóþó õàðüöàíãóé öººõºí ¿ð ä¿í ãàð÷ èðíý. Õàðèí "ýñâýë" õîëáîîñûã õýðýãëýñýí òîõèîëäîëä õàðüöàíãóé ºðãºí õ¿ðýýòýé áóþó îëîí ¿ð ä¿í ãàð÷ èðäýã. Ãóðâàí íºõö뺺ð õàéõäàà ýíý 2 õîëáîîñûã çýðýã õýðýãëýñýí òîõèîëäîëä "áà" õîëáîîñ íü ñ¿¿ëäýý áàéñàí ÷ ãýñýí ëîãèêèéí äàãóó ò¿ð¿¿ëæ òîîöîãääîã.
Õàðèí "äýýðõ" ãýñýí ñîíãîëòûã ñîíãîõîä ýíý ñîíãîëòûí äýýð áàéðëàõ õàéëòûí íºõöºë ¿ëäýæ äîîð íü áàéðëàõ íºõöºë àëãà áîëäîã. Ýíý íü õàéëòûí íºõö뺺 íýìýãä¿¿ëýõýýñ ãàäíà öººð¿¿ëæ áîëíî ãýñýí ¿ã þì.
Äýýð ºã¿¿ëñýí õàéõ íºõöë¿¿äèéí äîîð õàéëòûí "Íýìýëò íºõöë¿¿ä" áàéäàã.
Íîì õàéõäàà õýâëýãäñýí îíîîð íü íºõöºë òàâüæ áîëîõ áºãººä èíãýõèéí òóëä "õýâëýñýí îí" ãýñýí íýìýëò íºõöëèéã ñîíãîõ õýðýãòýé. Ýíý ñîíãîëòûã èäýâõæ¿¿ëýõýä ò¿¿íèé äîîð íü îíûã áè÷èõ öîíõ áîëîí ýíý "îíîîñ õîéø", ýíý "îíä" ýñâýë ýíý "îíîîñ ºìíº" ãýñýí ñîíãîëò ãàð÷ èðíý. Õýâëýãäñýí îí áóþó 4 îðîíòîé òîî áè÷ýýä àðä íü òîõèðîõ ñîíãîëòûã íü ñîíãîõ õýðýãòýé.
Õàéëò õèéõäýý çºâõºí òîâ÷ àãóóëãûã íü êîìïüþòåðò á¿ðòãýñýí íîìûã õàéæ áîëíî. ¯¿íèé òóëä "òîâ÷ àãóóëãàòàé" ãýñýí íýìýëò íºõöëèéã àøèãëàæ áîëíî.
"ýëåêòðîí õóâèëáàðòàé" ãýñýí íýìýëò íºõöëèéã õýðýãëýí çºâõºí èíòåðíýòýýñ øóóä óíøèõ áîëîìæòîé ýëåêòðîí õóâèëáàðòàé íîìíóóä äóíä õàéëòàà õèéæ áîëíî.
Õàéõ íºõöë¿¿äýý òàâüæ äóóñààä õàéëòàà ýõë¿¿ëýõäýý ôîðìûí äîîð áàéðëàõ "Õàéõ" òîâ÷èéã äàðàõ õýðýãòýé.

¯éë÷èëãýý õýðõýí ¿ç¿¿ëýõ âý?

¯éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõèéí òóëä "Service" ôîðìûã ãàðãàæ èðñýí áàéõ øààðäëàãàòàé.

Ýíý ôîðìûã "Á¿ðòãýë¯éë÷èëãýý¯éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ" êîìàíäààð äóóäíà.

¯éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ áàéõ ¿åä ýíý ôîðì çààâàë èäýâõòýé áàéõ ¸ñòîé. Ôîðì èäýâõòýé áàéõàä "Çóðààñàí êîä" öîíõ íü öàãààí ºíãºòýé, èäýâõã¿é áîë õàð ºíãºòýé áàéäàã.

Lib4U ïðîãðàìààð ¿éë÷èëãýý õèéõ íü èõ ýíãèéí, õÿëáàð àæèëëàãààòàé. "Çóðààñàí êîä óíøèã÷" (Barcode scanner) òºõººðºì溺𺺠óíøèã÷èéí ¿íýìëýõ äýýðõ çóðààñàí êîä ðóó çààæ óíøóóëàõàä òóõàéí óíøèã÷èéí òîäîðõîéëîëòûã àãóóëñàí "Reader" ôîðì ãàð÷ èðíý. Äàðàà íü òóõàéí óíøèã÷èä îëãîæ áàéãàà íîìûí çóðààñàí êîäûã òºõººðºì溺𺺠óíøóóëàõ õýðýãòýé. Èíãýõýä "Reader" ôîðìûí ¿éë÷èëãýýíèé á¿ðòãýë äýýð ñàÿ çóðààñàí êîäûã íü óíøóóëñàí íîì á¿ðòãýãäýæ áàéãàà íü õàðàãäàõ áºãººä óã íîìûí òîäîðõîéëîëòûã àãóóëñàí "Book" ôîðì ãàð÷ èðíý.

Íîì îëãîõîîñîî ºìíº áóöààæ ºãºõ ¸ñòîé ºäðèéã íü êàëåíäàð äýýð çààæ ºã÷ áîëíî. Íîì îëãî÷èõñíûõîî äàðàà áóþó íîìûí çóðààñàí êîäûã óíøóóë÷èõñíûõàà äàðàà áóöààæ ºãºõ ¸ñòîé ºäðèéã íü êàëåíäàð äýýð çààãààä íýìýðã¿é ãýäãèéã àíõààðíà óó.

Íîìûã óíøèã÷ààñ áóöààæ àâàõäàà ìºí ë äýýðõèéí àäèë óíøèã÷èéí ¿íýìëýõ áîëîí íîìûí çóðààñàí êîäûã óíøóóëàõ õýðýãòýé. Õýðýâ óíøèã÷ íîìîî áóöààæ ºãºõ õóãàöààíààñ íü õýòð¿¿ëñýí áîë ïðîãðàì ýíý òóõàé ìýäýãäýõ áîëíî.

¯éë÷èëãýý õèéæ áóé íîìûí ñàí÷ çºâõºí ººðèéí õàíäàõ ýðõ á¿õèé óíøëàãûí òàíõèì, ôîíäûí íîìîîð ë ¿éë÷èëãýý ÿâóóëàõ ýðõòýé áàéäàã.

¯éë÷èëãýýíèé ñòàòèñòèê ¿ç¿¿ëýëòèéã ãðàôèêààð õàðàõûí òóëä "Á¿ðòãýë
¯éë÷èëãýýÑòàòèñòèê" êîìàíäûã ºãºõ õýðýãòýé.

̺í "Á¿ðòãýë¯éë÷èëãýýÁ¿ðòãýëèéã õàðàõ" öýñèéã ñîíãîæ ¿éë÷èëãýýíèé òýìäýãëýë, æàãñààëòûã íàðèéâ÷ëàí õàðæ, ¿éë÷èëãýýíèé òàéëàíäàà àøèãëàæ áîëíî.

Øèíý äàíñ õýðõýí íýìýõ âý?

Øèíý äàíñ íýìýõèéí òóëä "Account Types" ôîðìûã ãàðãàæ èðñýí áàéõ õýðýãòýé. "Account Types" ôîðìûã "ÒîõèðãîîÄàíñíû òºðºë" ãýñýí êîìàíäààð äóóäíà.

Ýíý ôîðì äýýð õóëãàíûõàà áàðóóí òàëûí òîâ÷èéã äàðàõàä ãàð÷ èðýõ öýñíýýñ "Íýìýõ" êîìàíäûã ñîíãîõ õýðýãòýé. Èíãýõýä "Øèíýýð á¿ðòãýõ äàíñíû çààã÷ áóþó êîäîî îðóóëíà óó" ãýñýí áè÷èãòýé öîíõ ãàð÷ èðýõ áºãººä ýíý öîíõîíä äàíñ çààã÷àà îðóóëààä "Íýìýõ" òîâ÷èéã äàðíà. Äàðàà íü äàíñíû íýðýý îðóóëààä "Õàäãàëàõ" òîâ÷èéã äàðàõ õýðýãòýé.

Ýíý ôîðì äýýð õóëãàíûõàà áàðóóí òàëûí òîâ÷èéã äàðàõàä ãàð÷ èðýõ öýñèéí òóñëàìæòàéãààð äàíñíû íýðèéã ººð÷ëºõ, äàíñûã óñòãàõ ¿éëäë¿¿äèéã áàñ õèéæ áîëíî.

Øèíý íîìûã õýðõýí á¿ðòãýõ âý?

Øèíý íîì á¿ðòãýõ àæèëëàãàà íü òóõàéí íîìûã ýëåêòðîí êàòàëîãò á¿ðòãýõ, äàíñàíä á¿ðòãýõ ãýñýí 2 õýñãýýñ á¿ðäýíý.

Íîìûã ýëåêòðîí êàòàëîãò á¿ðòãýõèéí òóëä êàòàëîãèéí á¿ðòãýë áóþó "Book Titles" ôîðìûã íýýñýí áàéõ õýðýãòýé. "Book Titles" ôîðìûã "Á¿ðòãýëÍîìûí á¿ðòãýëÊàòàëîãèéí á¿ðòãýë" ãýñýí êîìàíäààð íýýíý.

Òóõàéí íîìûã ºìíº íü ýëåêòðîí êàòàëîãò á¿ðòãý÷èõñýí áîë äàõèí á¿ðòãýõ øààðäëàãàã¿é þì. Èéìýýñ ºìíº íü êàòàëîãò á¿ðòãýãäñýí ýñýõèéã õàéëò õèéæ øàëãàõ õýðýãòýé.

Õýðýâ òóõàéí íîì ýëåêòðîí êàòàëîãò á¿ðòãýãäýýã¿é áîë "Êàòàëîãèéí á¿ðòãýëØèíýýð íýìýõ" êîìàíäûã àøèãëàí óã íîìûí òóõàé ìýäýýëëèéã ýëåêòðîí êàòàëîãò îðóóëíà.

Øèíýýð íýìýõ êîìàíä ºãºõºä øèíý íîìûí òóõàé ìýäýýëë¿¿äèéã òîäîðõîéëæ áè÷èõ çîðèóëàëòòàé "Book" ôîðì ãàð÷ èðíý.

Ýíý ôîðì íü "Êàòàëîãèéí á¿ðòãýë", "Íýã á¿ð÷èëñýí á¿ðòãýë" ãýñýí 2 õóóäàñòàé. "Êàòàëîãèéí á¿ðòãýë" õóóäàñ íü äýýðýý äàâõàð "Òîäîðõîéëîëò", "Àãóóëãà" ãýñýí 2 õóóäàñòàé.

"Òîäîðõîéëîëò" õóóäàñíààñ ýõëýí íîìîî òîäîðõîéëîí á¿ðòãýæ ýõëýõ õýðýãòýé. Ýíý õóóäñàíä øèôð, çîõèîã÷, ò¿ëõ¿¿ð ¿ãñ, ãàðàëòûí ìýäýý ãýõ ìýò ìýäýýëëèéã á¿ðòãýíý.

"Àãóóëãà" õóóäñàíä íîìûí òîâ÷ àãóóëãà, íîìûí ýëåêòðîí õóâèëáàðûí õàÿãèéã òîäîðõîéëæ áè÷äýã.

Íîìûã øèíýýð òîäîðõîéëîõ àæèëëàãàà íü çàð÷ìûí õóâüä óðüä íü ýëåêòðîí êàòàëîãèéí á¿ðòãýëä áàéñàí íîìûí òóõàé ìýäýýëëèéã çàñàõòàé àäèë þì.

Øèíýýð á¿ðòãýæ áóé íîìûí òóõàé ìýäýýëë¿¿äèéã îðóóëæ äóóññàí ãýæ ¿çâýë "Book" ôîðìûí "Êàòàëîãèéí á¿ðòãýëÕàäãàëàõ" êîìàíäûã àøèãëàí øèíý áè÷ëýãýý õàäãàëàõ õýðýãòýé.

Íîìûí òîäîðõîéëîëòóóäûã ýëåêòðîí êàòàëîãò á¿ðòãýæ õàäãàëñíûõàà äàðàà íîìûã òîî øèðõýãýýð íü äàíñàíä á¿ðòãýíý. Èíãýõèéí òóëä "Book" ôîðìûí "Íýã á¿ð÷èëñýí á¿ðòãýë" õóóäàñ ðóó îðîõ õýðýãòýé. Òýãýýä "Íýã á¿ð÷èëñýí á¿ðòãýëÍýìýõ" êîìàíäûã àøèãëàí øèíý íîìîî òîî øèðõýãýýð íü äàíñàíä á¿ðòãýíý.

Ангилалын жагсаалт

Ангилал буюу түүний ангиудын жагсаалтыг харуулдаг "Classification" формыг ном шинээр бүртгэх, бүртгэсэн номын ангийг засах, мөн каталогийн бүртгэл, нэг бүрчилсэн бүртгэлийн формууд дээр шүүлтүүр тавихад дуудаж сонголт байдлаар хэрэглэдэг.

Энэ жагсаалтанд "Дьюгийн аравтын ангилал" (DDC) ерөнхий байдлаар орсон байгаа.

Ангилалын формын ангийн жагсаалт харагдаж буй хэсэгт хулганы баруун товчийг дарахад гарч ирэх цэсийн командуудыг ашиглан анги нэмэх, хасах болон засаж өөрчлөх боломжтой.

Зураасан код хэрхэн хэвлэх вэ?

Зураасан код хэвлэхийн тулд номын нэг бүрчилсэн бүртгэл буюу "Book Volumes" формыг нээсэн байх хэрэгтэй. "Book Volumes" формыг "БүртгэлНомын бүртгэлНэг бүрчилсэн бүртгэл" гэсэн командаар нээнэ.

Нэг бүрчилсэн бүртгэлийн шүүлтүүр дээр "зураасан код хэвлэх" гэсэн шүүлтүүрийг сонгож шүүлтүүрийг идэвхжүүлэн зураасан кодыг нь хэвлэх номын жагсаалтыг гаргаж ирнэ. Хэрэв энэ шүүлтүүрийг идэвхжүүлээгүй бол хэвлэх команд идэвхждэггүй болохыг анхаарна уу.

Үүний дараа "Нэг бүрчилсэн бүртгэлЗураасан кодХэвлэх" командыг өгнө. Ингэхэд дараах форм гарч ирнэ.

Энэ формноос зураасан кодны загварыг сонгоод [Хэвлэх] товчийг дарахад хэвлэгдэх байдал харагдах болно.

Хэвлэгдэх байдлыг харуулдаг формын дээд талд байрлах товчийг дарж зураасан коднуудаа хэвлэж авна.

Зураасан кодоо хэвлэж аваад зураасан кодын хэвлэгдэх байдлыг харуулдаг формоо хаасныхаа дараа "Book Volumes" формын "Нэг бүрчилсэн бүртгэлЗураасан кодХэвлэх жагсаалтыг хоослох" командаар зураасан код хэвлэх жагсаалтаа цэвэрлэх хэрэгтэй. Энэ жагсаалтыг хоослохгүй бол дараагийн зураасан коднуудыг хэвлэхэд өмнөх нь дахин давтагдан хэвлэгдэх учир хэвлэснийхээ дараа заавал хоослох хэрэгтэй

Каталогийн бүртгэлээс ном хайх

Каталогийн бүртгэлээс хүссэн номоо олж авахын тулд "Хэрэгсэл" самбарыг ашиглахаас гадна "Хайх" самбарыг ашиглаж болно.

"Хайх" самбарыг ашиглах нь их амархан бөгөөд хайх зүйл буюу текстээ "хайх" цонхонд бичээд [Хайх] товчийг дарахад хайлтын үр дүн доорх хүснэгт дээр нь гарч ирэх болно. Энэхүү хайлт нь "хайх" цонхны доор байрлах тохиргооны дагуу явагдах болно.

Эхний тохиргоо нь дээрх текстээр эхэлсэн зүйлийг хайх уу, дээрх текстийг агуулсан зүйлийг хайх уу эсвэл яг дээрх тексттэй тэнцүү зүйлийг хайх уу гэдгийг тохируулна.

Дараагийн тохиргоо буюу сонголт нь хайлтыг ямар талбарт явуулахыг зааж өгнө. Өөрөөр хэлбэл номын нэрээр хайх уу, зохиогчийн нэрээр хайх уу эсвэл түлхүүр үгс буюу бүртгэгдсэн бүх хайлтанд орох зүйлсээр нь хайх уу гэдгийг тохируулна.

Түүнчлэн "ба", "эсвэл" гэсэн логик холбоосуудыг ашиглан олон нөхцлөөр хайлт хийж болно. Хайлтын нөхцлүүдийг "ба" холбоосоор холбоход үр дүнгийн тоо нь харьцангуй бага боловч нарийвчилсан болдог. Харин "эсвэл" холбоосыг хэрэглэхэд хайлтын үр дүнд олдох зүйлсийн тоо ихсэх хандлагатай байдаг.

Хайлтын үр дүнд гарч ирсэн мэдээлэл дотор "хүснэгт дээр хийгдэх үйлдлүүд"-ийг ашиглан давхар хайлт хийх болон бусад үйлдлүүдийг хийж болно.

Лавлах жагсаалтууд

Програмд "Хэлний жагсаалт", "Улсын жагсаалт", "Хотын жагсаалт", "Хэвлэлийн газрын жагсаалт" гэх мэт жагсаалтууд байдаг.

Эдгээр жагсаалтууд нь ном тодорхойлох, шүүлтүүр тавих зэрэгт өргөн хэрэглэгддэг бөгөөд олон форм дээрээс дуудагдан сонголт байдлаар ашиглагддаг.

Жагсаалт тус бүрт тухайн жагсаалтаас хайлт хийх, засаж өөрчлөх, нэмж сайжруулах боломж олгодог командууд бий. Энэ командуудыг жагсаалт дээр хулганы баруун товч дарахад гарч ирэх цэснээс өгч болно.

Мэдээ тайлан гаргах

Өөртөө хэрэгтэй байгаа тайлан мэдээг гаргаж авахын тулд "
Хэрэгсэл" самбарын "Шүүлтүүр" болон "Хүснэгтийн тохиргоо" хуудсуудыг ашиглах хэрэгтэй.

Тайлан мэдээ гаргахад тогтсон хязгаар гэж байхгүй бөгөөд их хэрэглэгддэг номын жагсаалт, шинэ номын мэдээ, их үйлчлүүлсэн уншигчийн мэдээ гэх мэт ямарч тайлан мэдээг хүссэн байдлаараа гарган авах боломжтой.

Ингэхийн тулд уншигчтай холбоотой мэдээ, тайлан гаргах бол уншигчийн бүртгэл буюу "Readers" форм руу, каталогийн бүртгэлтэй холбоотой мэдээ, тайлан хэрэгтэй бол "Book Titles" форм руу, номын нэг бүрчилсэн бүртгэл, данстай холбоотой мэдээ, тайлан гаргах бол "Book Volumes" форм руу, үйлчилгээтэй холбоотой мэдээ, тайлан гаргах бол үйлчилгээний бүртгэл буюу "Service List" форм руу орох хэрэгтэй.

Тэгээд "Шүүлтүүр" самбар дээр байх олон нөхцөл, шүүлтүүрүүдээс хэрэглэхийгээ сонгон тохирох нөхцлөө тавих хэрэгтэй. Дараа нь "Хүснэгтийн тохиргоо" самбар руу орж ямар мэдээллийг харах өөрөөр хэлбэл хүснэгтийн ямар ямар багануудыг харахыгаа тохируулаад [Шүүлтүүрийг идэвхжүүлэх] товчийг дарна.

Ингээд гарч ирсэн үр дүнг хүснэгт дээр хийгдэх үйлдлүүдийг хэрэглэн нэмэлт тохиргоо боловсруулалт хийх, эсвэл MS-Excel-ийн файл болгон хадгалах, хуулж авах гэх мэт үйлдлүүдийг хийж болно.

Тайлан мэдээг хүснэгт хэлбэрээр гаргаж авахаас гадна дээр дурьдсан формуудтай холбогдох "Статистик" цэсээр орж график, диаграм байдлаар гаргаж харах, түүнийгээ зургийн файл болгон хадгалах, эсвэл өөрийнхөө бичиж байгаа тайлан, мэдээ рүүгээ шууд хуулан оруулах зэрэгээр хэрэглэж болно.

Номыг дансанд хэрхэн бүртгэх вэ?

Номыг тоо ширхэгээр нь буюу дансанд бүртгэхийн тулд тухайн номын тодорхойлолтыг агуулдаг "Book" формыг гаргаж ирсэн байх хэрэгтэй бөгөөд энэ формын "Нэг бүрчилсэн бүртгэл" хуудас руу орсон байх хэрэгтэй.

"Нэг бүрчилсэн бүртгэл" хуудсыг нээсний дараа "Нэг бүрчилсэн бүртгэлНэмэх" командыг өгөхөд номыг тоо ширхэгээр нь нэмж бүртгэхэд зориулсан "Add book volumes" форм гарч ирнэ.

Энэ формын "Номын сан" нүдэнд уншлагын танхим, номын фондуудын жагсаалт байх бөгөөд эндээс номын сангаа сонгоно. Хэрэв та зөвхөн ганц номын санд хандах эрхтэй бол тэр номын сан сонгогдсон байх болно.

"Данс заагч" нүднээс аль дансанд бүртгэхийгээ сонгоно. "Үнэ" цонхонд номын үнийг оруулж өгнө.

"Эхний данс" нүдэнд нэмэх гэж буй номын дансны дугаарыг бичнэ. Хэрэв ганц ном дансанд нэмэх гэж байгаа бол "Сүүлийн данс" нүдийг хоосон орхих хэрэгтэй, харин олон ширхэгийг дараалан бүртгэх гэж байгаа бол "Эхний данс" нүдэнд хамгийн эхний номын дансны дугаарыг, "Сүүлийн данс" нүдэнд сүүлийн номын дансны дугаарыг бичнэ.

Харин дансны дугаар нь дэс дараалаагүй тохиолдолд нэг нэгээр нь буюу хэсэг хэсгээр нь тус тус бүртгэнэ.

Нэмж бүртгэсэн номынхоо зураасан кодыг хэвлэх шаардлагатай бол бол "Зураасан кодыг нь хэвлэх" гэсэн нүдийг бөглөнө. Шаардлагагүй тохиолдолд энэ нүдийг бөглөхгүй.

Эцэст нь "Нэмэх" товчийг дарахад ном тоо ширхэгээрээ бүртгэгдэх болно.

Номын каталогийн бүртгэлийг хэрхэн засах вэ?

Номын тодорхойлолтыг засахын тулд номын тодорхойлолт, бүртгэлийг агуулдаг "Book" формыг гаргаж ирсэн байх хэрэгтэй. Энэ формыг олон газраас дуудан гаргаж ирж болно. Жишээлбэл электрон каталогийн бүртгэл буюу "Book Titles" форм дээр хайлт хийж мэдээллийг нь засах номоо сонгоод "Каталогийн бүртгэлХарах" командаар дуудан гаргаж ирж болно.

"Book" формын цонх, хүснэгтүүд нь цагаан өнгөтэй байвал засах горимд байна гэсэн үг. Харин цайвар шар өнгөтэй байвал харах горимд байна гэсэн үг юм.

Номын тодорхойлолтыг засахын тулд форм засах горимд орсон байх ёстой. Засах горимд оруулахдаа "Каталогийн бүртгэлЗасах" командыг ашиглана.

Формын дээд хэсэгт байрлах "Үндсэн гарчиг буюу номын нэр" гэсэн цонхонд номын нэрийг бичиж өгөх хэрэгтэй.

Энэ цонхны доор "Каталогийн бүртгэл", "Нэг бүрчилсэн бүртгэл" гэсэн 2 хуудас байдаг. "Каталогийн бүртгэл" хуудас дотор давхар "Тодорхойлолт", "Агуулга" гэсэн 2 хуудас байдаг. Харин "Нэг бүрчилсэн бүртгэл" хуудас дотор давхар өөр хуудас байхгүй бөгөөд энэ хуудас дотор байрлах хүснэгтэд тухайн номын дансны бүртгэл байдаг.

"Каталогийн бүртгэл"хуудсанд дараах мэдээллүүдийг оруулдаг.

"Шифр" гэсэн бүлэгт байгаа 3 цонхонд номын шифр буюу "Ангилал", "Анги" ба "Зохиогчийн тэмдэгт" -ийг оруулж өгөх хэрэгтэй. "Ангилал" -ийг унжих жагсаалтнаас сонгоно. Харин "Анги" -ийг шууд бичиж оруулж болно. Эсвэл уг цонхны ард байрлах товчийг дарж ангийн жагсаалтыг агуулах формыг гаргаж ирээд сонгон оруулж болно. "Зохиогчийн тэмдэгт" нүдэнд зохиогчийн тэмдэгтийг тодорхойлж бичнэ.

"Түлхүүр тодорхойлолт" гэсэн хүснэгтэнд номын зохиогч, редактор зэрэг хайлтанд орох түлхүүр үгсийг оруулж өгнө.
Энэ хүснэгт нь "Тодорхойлох зүйл", "Тодорхойлсон утга" гэсэн 2 баганатай бөгөөд "Тодорхойлох зүйл" багананд чухам юуг тодорхойлох гэж байгаагаа сонгоод, жишээлбэл "Зохиогч" гэж сонгоод ард нь буюу "Тодорхойлсон утга" багананд нь номын зохиогчийн нэрийг бичнэ.

Зохиогчид буюу тодорхойлох гэж байгаа зүйлсээ нэг мөрөнд биш доош нь олон мөрөнд тус тусд нь бичиж өгөх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл олон зохиогчтой номыг тодорхойлохдоо зохиогч тус бүрийг шинэ мөрөнд бичнэ.

Хүснэгтэнд шинэ мөр нэмэхийн тулд хүснэгтийн төгсгөлд "доошоо сумтай товч"-ийг дарах буюу хулганы баруун товчийг дараад гарч ирсэн цэснээс нь "Мөр нэмэх" гэсэн цэсийг сонгох хэрэгтэй.

"Тодорхойлох зүйл" багананд сонголт хийлгүйгээр "Тодорхойлсон утга" багананд бичсэн зүйл нь автоматаар түлхүүр үг болно. Номыг тодорхойлохдоо тухайн номын агуулгыг тодорхойлж чадахуйц оновчтой түлхүүр үгсийг дор хаяж 3-5 ширхэгийг оруулж өгөх хэрэгтэй. Учир нь түлхүүр үгсийн тусламжтайгаар энэ ном электрон каталогоос хэрэглэгчдэд олдох болно. Эдгээр үгсийг номын гарчигнаас нь харж байгаад сонгон авах нь тохиромжтой байдаг. Гэхдээ бүтэн гарчгийг нь хуулан бичих хэрэггүй, оновчтой нэг эсвэл хоёр холбоо үгийг л авах хэрэгтэй.

Энэ хүснэгтийн доор байрлах "Гаралтын мэдээ буюу хэвлэсэн ..." гэсэн бүлэглэх самбар дээр байрлах "Улс", "Хот", "Хэвлэлийн газар" гэсэн цонхнуудад тухайн номыг хэвлэсэн газрын талаарх мэдээллийг оруулж өгөх хэрэгтэй.

Ингэхийн тулд цонхнуудын ард байрлах товчнуудыг дарж харгалзах улс, хот эсвэл хэвлэлийн газрын жагсаалтыг гаргаж ирээд зохих сонголтыг хийх хэрэгтэй. Сонголт байхгүй тохиолдолд, өөрөөр хэлбэл хэвлэлийн газрын жагсаалтанд тухайн номыг хэвлэсэн газар байхгүй байвал нэмж бүртгээд сонгох хэрэгтэй. Тухайн ном дээр хэвлэсэн улс ч юм уу хэвлэлийн газрыг нь тодорхой заагаагүй байвал оруулахгүй байж болно.

"Он" гэсэн нүдэнд номыг хэвлэсэн оныг бичиж өгөх хэрэгтэй. Энэ цонхны ард байрлах "дээшээ", "доошоо" сумтай товчийг дарж оныг ихэсгэж, багасгаж болно.

"Хэл" гэсэн хүснэгтэнд тухайн номын бичигдсэн хэлийг буюу хэлнүүдийг бүртгэнэ. Унждаг сонголтноос болон ард нь байрлах товчийг дарахад гарч ирэх хэлний жагсаалт агуулсан формноос хэлийг сонгож болно.

Дараа нь "Бусад тодорхойлолт" гэсэн бүлэглэх самбар дээр байрлах "Ботийн дугаар", "Дахин хэвлэлт", "Хуудасны тоо" болон "Жишиг үнэ" гэсэн цонхнуудад харгалзах утгыг оруулж өгөх хэрэгтэй.

Ингээд "Тодорхойлолт" хуудсанд мэдээлэл оруулж дуусах бөгөөд түүний дараа буюу ард нь байрлах "Агуулга" хуудас руу орж "Товч агуулга" цонх дотор тухайн номын анатаци буюу товч агуулгыг бичиж өгч болно. Хэрэв тухайн ном нь интернэт эсвэл дотоод сүлжээнд байрласан электрон хувилбартай бол "Электрон хувилбарын хаяг" гэсэн цонхонд тэр хаягийг нь бичиж өгөх хэрэгтэй. Жишээлбэл: http://www.dic.edu.mn

Эцэст нь "Каталогийн бүртгэлХадгалах" командыг ашиглан сая оруулсан буюу бүртгэсэн тодорхойлолт, мэдээллүүдээ (зассан тохиолдолд хийсэн өөрчлөлтүүдээ) хадгалах хэрэгтэй.

Программын танилцуулга

Шинэ номыг хэрхэн бүртгэх вэ?

Тооллого хэрхэн хийх вэ?

Тооллого хийхийн тулд "Counting" формыг гаргаж ирсэн байх шаардлагатай. "Counting" формыг "БүртгэлНомын бүртгэлТооллогоТооллого хийх" командаар нээнэ.

Тооллого хийж байх үед энэ форм идэвхтэй байх ёстойг анхаарна уу! Форм идэвхтэй байх үед "Зураасан код" гэсэн цонх цагаан өнгөтэй, идэвхгүй байх тохиолдолд хар өнгөтэй байдаг.

Lib4U програмаар тооллого хийх нь их энгийн, хялбар ажиллагаатай. Номнууд дээр наасан зураасан кодыг "Зураасан код уншигч" (Barcode scanner) төхөөрөмжөөрөө уншуулах зарчмаар тооллого хийнэ. Номын зураасан кодыг уншуулахад тухайн номын тодорхойлолтыг агуулсан "Book" форм гарч ирнэ. Энэ формын "Нэг бүрчилсэн бүртгэл" хуудас идэвхтэй байгаа тохиолдолд яг тухайн номын данс бүртгэл дээр курсор байрласан харагдана. Тооллого хийж байх үед "Counting" формын доод хэсэгт (Statusbar) хамгийн сүүлд тоолсон номын код, тоолсон огноо зэрэг мэдээллүүд харагдаж байдаг.

Тухайн тоологдож буй ном бүртгэлд байгаа тохиолдолд формын баруун доод хэсэгт байх индикатор ногоон өнгөтэй, бүртгэлд байхгүй бол улаан өнгөтэй, харин өмнө нь тоолчихсон бол шар өнгөтэй байдаг.

Тооллого цэсэнд "Тооллогын бүртгэлийг устгах" гэсэн команд бий. Энэ команд нь тооллогын тухай мэдээллийг устгадаг тул тооллого хийж дуусахаас өмнө энэ командыг ашиглахгүй байхыг анхаарна уу!

Тооллогын үр дүнг харахдаа номын нэг бүрчилсэн бүртгэлийг агуулдаг "Book Volumes" формыг ашиглана. "Book Volumes" формыг "БүртгэлНомын бүртгэлНэг бүрчилсэн бүртгэл" командаар дуудна. Энэ формын "Хэрэгсэл" самбарын шүүлтүүр дээрх "номын сан" болон "данс заагч" гэсэн шүүлтүүрүүд дээр тохирох сонголтоо хийх хэрэгтэй. Дараа нь "тоолсон эсэх" гэсэн шүүлтүүрийг сонгоод доторх сонголтын цонхноос нь хэрэв тоологдсон номнуудын жагсаалтыг харах бол "тоологдсон", тоологдоогүй буюу дутсан номнуудын жагсаалтыг харах бол "тоологдоогүй" гэсэн сонголтыг сонгоод [Шүүлтүүрийг идэвхжүүлэх] товчийг дарна. Шаардлагатай тохиолдолд бусад шүүлтүүрүүдийг хамтад нь хэрэглэж болно. Гарсан үр дүнг хүснэгт дээр хийгдэх үйлдлүүдйин тусламжтайгаар боловсруулах, Ms-Excel файл болгож хадгалах, хуулах гэх мэт үйлдлүүдийг хийж болно.

Тооллого хийж, тайлан мэдээгээ гаргаж авсныхаа дараа буюу дараагийн тооллого хийхээсээ өмнө тооллогын бүртгэлийг цэвэрлэх хэрэгтэй. Учир нь дараагийн удаа тооллого хийхэд өмнөх тооллогын үр дүнтэй давхцаж болохгүй юм. "БүртгэлНомын бүртгэлТооллогоТооллогын бүртгэлийг устгах" командаар тооллогын бүртгэлийг устгана.

Устгах команд өгөхөд аль номын сангийн тооллогын бүртгэлийг устгах болон устгах эрхтэй эсэхийг лавлах "Confirm" форм гарч ирнэ. "Номын сан" нүднээс тооллогын бүртгэлийг нь устгах гэж буй номын сангаа сонгоод "Хэрэглэгчийн нэр" болон "Түлхүүр үг" цонхонд програмд хандах нэр, түлхүүр үгээ оруулж [Устгах] товчийг дарж тооллогын бүртгэлийг устгана.
Дахин сануулахад тооллого хийж дуусаагүй байхдаа энэ үйлдлийг хийж болохгүй гэдгийг анхаарна уу!

Уншигчид руу E-mail бичих

Уншигчид руу E-mail бичихийн тулд уншигчдийн бүртгэл буюу "Readers" формыг нээсэн байх хэрэгтэй. "Readers" формыг "Бүртгэл
Уншигчийн бүртгэл" командаар нээнэ.

Тэгээд E-mail бичих гэж байгаа нэг уншигч эсвэл уншигчдаа хайж эсвэл шүүлтүүр хийж олох хэрэгтэй.

"Readers" формын "УншигчE-mail бичих" цэсэнд "Энэ уншигч руу", "Эдгээр уншигчид руу" гэсэн 2 команд бий.

"Энэ уншигч руу" гэсэн команд өгөхөд уншигчийн жагсаалтаас сонгосон тухайн нэг уншигч руу E-mail бичих боломж олгоно.

Харин "Эдгээр уншигчид руу" гэсэн команд өгөхөд тухайн жагсаалтад байгаа бүх уншигчид руу E-mail бичих боломж олгоно.

Мөн нэг уншигчийн бүртгэл буюу "Reader" формын "УншигчE-mail бичих" командыг ашиглаж болно.

Эдгээр команд нь Windows-д бүртгэгдсэн E-mail програмыг дуудах бөгөөд тухайн програмын хаяг бичих цонхонд нь уншигчийн/уншигчдын E-mail хаяг/хаягуудыг оруулсан байх болно. Тэгээд зохих цонхонд нь E-mail-ийнхээ текстийг бичээд тухайн програмын "Send" товчийг дарах хэрэгтэй.

Уншигчийг хэрхэн бүртгэх вэ?

Шинэ уншигч бүртгэхийн тулд уншигчийн бүртгэл "Readers" форм руу орсон байх хэрэгтэй. Уншигчийн бүртгэлийг нээхдээ "БүртгэлУншигчийн бүртгэл" гэсэн командаар нээнэ.

"Readers" формын "УншигчШинээр нэмэх" командыг өгөхөд шинээр бүртгэх уншигчийн кодыг оруулах "New Reader ID" форм гарч ирнэ.

Энэ форм дээр уншигчийн кодыг оруулаад [Оруулах] товчийг дарна. Уншигчийн код давхцах ёсгүй бөгөөд урьд нь бүртгэчихсэн уншигчийг дахин бүртгэх шаардлагагүй.

Хэрэв танай номын сан тусгай уншигчийн код хэрэглэдэггүй бол энэ форм дээрх товчийг дарж кодыг автоматаар үүсгэж болно.

Ингэхэд уншигч бүртгэхэд зориулсан "Reader" форм гарч ирнэ. Энэ формын цонхнуудад холбогдох мэдээллийг оруулаад "Уншигч
Хадгалах" командаар хадгална.

Тухайн уншигчийн үнэмлэхийг хэвлэх шаардлагатай бол "УншигчҮнэмлэх хэвлэх жагсаалтанд оруулах" командыг өгнө.

Уншигчийн үнэмлэхийг хэвлэхдээ "Readers" формын "УншигчҮнэмлэхХэвлэх" командыг ашиглана.

Уншигчийн үнэмлэх хэвлэх

Уншигчийн үнэмлэхийг хэвлэхийн тулд тухайн уншигчийн тухай мэдээллийг хэвлэх жагсаалтад оруулсан байх шаардлагатай.

Уншигчийн үнэмлэхийг хэвлэх жагсаалтанд оруулахын тулд анх уншигчийг бүртгэхдээ "Reader" форм дээрээс "УншигчҮнэмлэх хэвлэх жагсаалтанд оруулах" командыг өгч болно. Эсвэл сүүлд нь "Readers" формын уншигчдын жагсаалт дээрээс хэрэгтэй уншигчаа хайж олоод "УншигчҮнэмлэхХэвлэх жагсаалтанд оруулах" командаар тухайн уншигчийн үнэмлэхийг хэвлэх жагсаалтанд оруулна.

Уншигчийн үнэмлэхийг хэвлэхийн өмнө "Readers" формын шүүлтүүр дээр "үнэмлэхийг нь хэвлэх" гэсэн шүүлтүүрийг идэвхжүүлнэ. Энэ шүүлтүүр идэвхжээгүй тохиолдолд үнэмлэх хэвлэх команд идэвхждэггүй болохыг анхаарна уу.

"УншигчҮнэмлэхХэвлэх" командыг өгөхөд хэвлэх жагсаалтанд байгаа уншигчийн үнэмлэхүүд хэвлэгдэх байдлаараа "Print preview" цонхонд гарч ирнэ.

Энэ цонхны товчийг дарж үнэмлэхээ хэвлэнэ.

Үнэмлэх хэвлэсний дараа "УншигчҮнэмлэхХэвлэх жагсаалтыг хоослох" командаар үнэмлэх хэвлэх жагсаалтыг хоослох хэрэгтэй.

Цаасан каталогийн карт хэвлэх

Цаасан каталогийн карт хэвлэхийн тулд каталогийн бүртгэл буюу "Book Titles" форм руу орсон байх хэрэгтэй. "Book Titles" формыг "БүртгэлНомын бүртгэлКаталогийн бүртгэл" командаар дуудна.

Юуны өмнө каталогийн бүртгэлээс цаасан каталогийн картыг нь хэвлэх гэж байгаа номоо хайж олсон байх хэрэгтэй.

"Book Titles" формын "Номын жагсаалт" хүснэгт дээр цаасан каталогт оруулах ном дээр курсороо байрлуулаад "Каталогийн бүртгэлЦаасан каталогЦаасан каталогт оруулах" цэсийг сонгох хэрэгтэй.

Бас "Book" формын "Каталогийн бүртгэл" хуудас руу ороод "Каталогийн бүртгэлЦаасан каталогт оруулах" цэсийг сонгож болно.

Ингэхэд програм тухайн номын цаасан каталогийн картын бичиглэлийг автоматаар үүсгэн "Insert card to paper catalog" форм дээр харуулна. Шаардлагатай бол бичиглэлийг нэмж, засварлаж болно. Энэ формын доод хэсэгт байрлах [Хадгалах] товчийг дарж цаасан каталогийн картыг хэвлэх жагсаалтанд оруулна.

Хэвлэх жагсаалтанд орсон картуудыг хэвлэхийн тулд эхлээд "Book Titles" форм дээрээс "Каталогийн бүртгэлЦаасан каталогХэвлэх жагсаалт" командыг өгнө. Ингэхэд хэвлэх гэж буй цаасан каталогийн жагсаалтыг харуулдаг "Paper Catalog" форм гарч ирнэ.

Энэ формын шүүлтүүр болон командуудыг ашиглан картуудыг шүүн харж, засаж өөрчилж, мөн хэвлэж болно.

"Paper Catalog" формын жагсаалтанд байгаа цаасан каталогийн картуудыг хэвлэхдээ "Цаасан каталогХэвлэх" командыг өгнө.

Ингэхэд картуудыг хэвлэгдэх байдлаар нь харуулдаг "Print Preview" форм гарч ирнэ. Хэвлэхдээ товчийг дарна.

Хэвлэснийхээ дараа "Цаасан каталогХэвлэх жагсаалтыг хоослох" командаар цаасан каталогийн карт хэвлэх жагсаалтыг цэвэрлэх хэрэгтэй.

АЙМГИЙН ХАРЬЯАТ АЛДАР ЦОЛТОЙ БЄХЧYYД

АЙМГИЙН ХАРЬЯАТ АЛДАР ЦОЛТОЙ БЄХЧYYД

Хангай нуруу шиг Далан бээрийн газрыг
Ханагар том биетэй Догдолзуултал дэвж
Дух магнай уужим Найман бээрийн газрыг
Дуу хоолой бvдvvн Нахилзуултал дэвж
Євчvv цээж гvдгэр Энгэрээс нь харахад
Эрvv шанаа єргєн Эрээн барын шинжтэй
Шил зоо гvвгэр Араас нь харахад
Шєрмєс булчин тєвгєр Алаг барын шинжтэй
Алтай уул шиг суурьтай Арга мэх гайхамшигт бvрдсэн
Арслан зааны хvч бий. Арслан их хvчтэй аварга заан.

/Монгол ардын аман зохиолоос/

Нэг. Бєхийн уламжлал, сорилгын тухай товчхон

Манай ард тvмэн хvчит бєх, хурдан хvлэг, эрхий мэргэн харваачдыг сорьж шалгаруулахыг эрт дээр vеэс эрхэмлэн дээдэлж “эрийн гурван наадам” хэмээн єргємжлєн vндэсний уламжлалт баяр цэнгэл болгон тэмдэглэсээр ирсэн билээ.
Ардын хувьсгал ялахаас ємнє улс орон даяар ёслон тэмдэглэдэг хоёр том наадам байв. Халхын Тvшээт сайн хан Гомбодорж єєрийн хvv Занабазарыг 5 настай байхад нийт монголын шашны тэргvvнээр єргємжлєн, улмаар одоогийн Хашаат сумын нутаг Хєгнє Тарнийн голын эхний их Монгол уулын євєр Єлзийт /Ширээт/ цагаан нуур гэдэг газар долоон хошууны наадам хийжээ. Энэ vеэс Халх даяар уламжлан тэмдэглэх болсон Даншигийн наадамд холбогдох баримт Yндэсний тєв архивт хадгалагдаж байдаг байна.
Нєгєє нь Арван засгийн наадам юм. Энэ наадмыг анх Тvшээт хан аймгийн 10 хошууны засаг ноёд нийлж Тєр гэрэлтийн нэгдvгээр он буюу 1820 оноос эхлэн тэмдэглэх болжээ. Хожим нь Халхын дєрвєн аймаг, Их шавь тав нийлж хийдэг уламжлал тогтсон юм. Улсын чанартай энэ их наадам Ардын хувьсгал ялах хvртэл 90 гаруй удаа болсон байна.
Бєх барилдах гэдэг нь агуулгаараа хvний бяр чадлын онцгой илрэл болсон бєх бат чанар, их хvч тамир, хурц мэргэн ухаан, хурдан хєдєлгєєн, самбаа зоригийг шаардсан эр хvний уран цогц vйлдэл юм. Yндэсний ууган спортын нэг монгол бєхийн уламжлалын онцлог шинж гэвэл тэд бяр хvчээ, шударга ажил хєдєлмєр, эр зоригтойгоо холбон єєрийнхєє болон бусдын тусын тулд зориулдагаас гадна чадал шаардсан тэрхvv нєр хvнд хєдєлмєр нь бяр тэнхээ суулгаж, эргэж эзэндээ нєлєєлдєг байсанд оршино. Товчоор хэлбэл мод чулуу бэлтгэх, адуу малтай ноцолдох, аян жин тээх хvнд хvчир хєдєлмєр нь тухайн хvнд тэсвэр хатуужил, эр зориг, хvч чадал суулгах нэг ёсны дасгал сургууль болж иржээ.
Бєх болох хvvхдvvдийн гэрийн чанартай эрхэлсэн дасгал он жил єнгєрєх явцад єргєжин цаашдаа томчуудын тvр сорилго болж хувирчээ. Сайн ноён хан аймагт бєхийн сорилго явуулж байсан гол нутаг нь Далай Чойнхор вангийн хошуу байжээ. Сорилго нь барилдах сонирхолтой хvмvvсийн тодорхой хугацааны цугларалт болж бие бялдрын хvмvvжил олгох, авьяасыг бататгах, тэдэнд бєх хvний хат суулгах vр ашигтай хэлбэр болж байв.
Сайн ноён хан аймгийн бєхийн сорилгыг тэргvvлэн явуулдаг сайн бєхчvvд олон байжээ. Yvний нэг нь єндєр гэж олонд алдаршсан Пvрэвийн Гонгор юм. Тvvний єндєр, єргєн, бvдvvн нь жирийн хvмvvсээс хааш хаашаа зэрэгцvvлэхийн аргагvй гайхам том хvн байв. Бєхийн сорилгын хамгийн сvvлчийн багш нь Даншигийн их наадмын Босоо хэмээн алдаршсан жаахан Дамбий ажээ. Энэ хvнээр бєхийн гараа, шаваа, мэх заалгаж байсан сvvлийн vеийн бєхчvvдээс заримыг нэрэлбэл Вандан, Жамъян аварга, Тємєрбаатар, Раднаабазар, Лундаа, Далантай, Банзар арслан, Жамъяншарав заан зэргийг нэрлэж болно.

Хоёр. Улсын аварга цолтой бєхчvvд

Галсанхvvгийн Вандан /1888-1933/. Вандан заан бол Сайн ноён хан аймгийн Луу гvний хошууны /одоогийн Батцэнгэл сум/ хvн бєгєєд халхын нэр цуутай бєхчvvдийн нэг юм. 1880-аад оны эцсээр тєрсєн Вандан эрийн цээнд хvрч байсан vедээ нутгийн нэгэн овооны наадамд тvрvvлжээ. Монгол улсын Олноо єргєгдсєний 4 дvгээр он буюу 1914 оны арван засгийн наадмаар 8-ын даваанд Дашрэнцэн аваргад 24 настайдаа унаж vзvvрлэжээ. 1913 онд З-ын даваанд, 1914 оны наадамд 6-гийн даваанд унаж, 1915 онд 27 настайдаа Сайн ноён хан аймгийн Цогбадрах арсланг 8-ын даваанд, 1916 онд Цэвээнравдан арсланг 8-ын даваанд, 1917 онд Гэндэндаржаа арсланг 8-ын даваанд, 1918 онд Дашцэрэн аваргыг, 1919, 1920 онуудад Лувсандаш арсланг 8-ын даваанд, 1921 онд Сэцэн хан аймгийн Г.Самданг 8-ын даваанд орхиж есєн удаа, завсаргvй тvрvvлжээ. 1922 онд Ардын засгийн нэг жилийн ойн баяр наадамд 704 бєх барилдснаас 10 давж тvрvvлжээ. Вандан заан хоёр тєрийн улсын чанартай наадамд 17 жил барилдаж 10 удаа тvрvvлжээ. Монгол бєхийн тvvхэнд тогтоосон энэхvv амжилт олон жил эвдэгдэлгvй хадгалагдсаар байжээ.
Я.Цэвэл “Монгол бєхийн тухай” гэсэн номондоо “Вандан аварга 68 нас хvртлээ 70 шахам удаа наадамд барилдахдаа улсын чанартай их наадамд 16 удаа, орон нутгийн наадамд 50 гаруй удаа тvрvvлсэн аварга юм” гэж бичсэн байна.
Монгол бєхийн талаар ном бvтээл туурвисан Я.Цэвэл, Ш.Ванчинхvv, Магсар хурц, Ц.Бат-Очир, С.Ням-Осор, Л.Ням-Осор, Б.Батсvх нар “аварга” гэж бичсэн байхад Ж.Дамдин “Монгол бєх” гэдэг номондоо “заан” гэж бичжээ. Вандан заан Долоон хошуу даншиг, Арван засгийн болон улсын баяр наадамд 1915-1924 онд завсаргvй 10 тvрvvлсэн гэдэг нь маргаангvй vнэн ажээ.
Вандан аварга Хиагт, Алтанбулаг болон Хятад руу vхэр тэрэг, тэмээгээр жин тээдэг байжээ. Орсон буурыг ард олноос цуглуулан тэмээн жин тээдэг байв. Орсон буур бол эдлэх нь байтугай ойртохын аргагvй хvчтэй, ууртай, догшин амьтан юм. Гэтэл аварга єєрийн бяр тэнхээ, арга самбаагаараа орсон буурыг эз дийлдэг онцгой аргатай хvн байв.
Вандан аварга бол алдартай сайн бєх тєдийгvй, бєх хvний чадал, арга самбааг ажил хєдєлмєртэй холбож, олны тусын тулд зориулж чаддаг байсан, тєлєв тєвшин чанараараа хожмын залуу бєхчvvдэд vнэтэй сургамж vлдээсэн хvн билээ.

Даян аварга Жамъян /1899-1979/ Цахир сумын нутагт тєрсєн. Жамъян аварга ардын хувьсгалын жилvvдийн ууган аваргуудын нэг бєгєєд “Буур” хэмээн алдаршсан билээ. Жамъян аварга хориод насны vедээ Алтай давж, Цонж, Бархєл хотоор дамжин замнаж, Альшаа нутаг хvртэл хэдэн удаа тэмээн хєсгєєр жин тээжээ. Нэгэн удаагийн жин тээлтээр 30 гаруй тэмээн цуваа модон гvvр дээгvvр гарахад тавцан цємєрч, хамгийн сvvлд явсан ачаатай буур доош усанд унахын даваанд тулжээ. Арга барагдахдаа бєгсєн талаас нь єргєн тvлхэж, гvvрийн бvтэн хэсэг дээр гаргаснаас хойш “буур” гэдэг нэр цолыг олж авсан хэмээн єєрєє дурсан ярьсан байдаг.
Жамъян аварга 1925 онд улсын наадамд ес давж vзvvрлэн шууд арслан цол хvртсэн, 1926, 1927 онд тус тус арав даван хоёр удаа тvрvvлж даян аварга болжээ. 1928 онд 1000 бєх барилдсанаас долоо давж Хашаат сумын Д.Гарамбазарт унажээ. 1934 онд 35 насандаа 1024 бєхєєс долоо, 1937 онд 38 настайдаа 896 бєхєєс зургаа, 1939 онд 40 настайдаа 215 бєхєєс тав, 1940 онд 512 бєхєєс долоо, 1941 онд 512 бєхєєс долоо давж, Х.Єлзийсайханд унажээ. 1942 онд 512 бєхєєс долоо давж, 1946 онд 47 настайдаа 1024 бєхєєс тав давжээ. Аваргын цол чимэг нь “Гайхамшиг дурсгалт, даяар маш гайхамшигт, харилтгvй vнэн хvчит, даяар дурсгалт, олны сэтгэлийг татагч даян аварга” юм. Монголын Улсын даян аварга Н.Жамъянд 1969. онд Yндэсний спортын гавьяат мастер цол олгожээ.

Даян аварга Ц.Чимэд-Очир /1916-1985/ Хайрхан сумын нутагт 1916 онд тєржээ. 1943 онд улсын наадамд 512 бєхийн тоонд анх орж барилдаад зургаагийн даваанд улсын заан Цэвээнравдантай тунаж vлдээд тvvнд унаж начин цол хvртжээ. 1944 онд 512 бєх барилдахад урьд жил унасан Цэвээнравдан зааныгаа орхиж, мєн зааны болзол хангаад байсан Цоодолыг орхиж, Тvвдэндорж аваргатай vлдэж, аваргыг євдєг шороодуулжээ.
1945 онд 512 бєхийн барилдааны долоогийн даваанд Ванчинхvv арсланг орхиж дєрєвт vлдэж Тvвдэндорж аваргад унажээ. Ардын хувьсгалын 60 жилийн ойгоор барилдсаныг оруулбал 20 жил улсын их баяр наадамд хvч бяраа сориход хоёр удаа тvрvvлж, хоёр удаа vзvvрт vлдэж, 6 удаа шєвгєрч улсын даян аварга цолыг хvртсэн байна.

Гэлэгжамцын Єсєхбаяр. Батцэнгэл сумын харъяат. Улсын их баяр наадамд дєрвєн удаа шєвєгт vлдсэн. 2002 оны улсын баяр наадамд тvрvvлж Монгол Улсын арслан, 2003 оны улсын баяр наадамд тvрvvлж Монгол Улсын аварга цол хvртсэн.

Гурав. Улсын арслан цолтой бєхчvvд

Дvйнхорын Далантай /1885-1937/. Сайн ноён хан аймгийн Цэцэн чин вангийн хошуу, одоогийн Их тамир сумын нутагт 1885 онд Дvйнхор туслагчийн хоёр дахь хvv болон тєржээ. Д.Далантай 1922 онд цэргийн наадамд ес даваад Г.Ванданд унаж vзvvрлэн заан цол авч, 1923 онд босоо Г.Самданг арвын даваанд орхиж тvрvvлэн улсын арслан цол хvртжээ.

Шагжийн Тємєрбаатар /1895- /. Сайн ноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошуу, одоогийн Тариат сумын нутагт 1895 онд тєрсєн. 1922 онд улсын баяр наадмаар дєрєвт vлдэж, 1923 онд тав давжээ. 1926 онд 31 настайдаа улсын наадмын 960 бєхєєс vзvvрлэжээ.

Баясахын Банзар /1897-1979/. Сайн ноён хан аймгийн Мэргэн гvний хошуу, одоогийн Єлзийт сумын нутагт тєрсєн. 1927 онд 29 насандаа улсын наадамд барилдаж дєрєвт vлдэж улсын заан цол авсан. 1929 онд улсын наадамд Вандан, Лундаа, Шагж, Банзар дєрєв vлдэж, Лундаа, Шагж нарыг хаяж тvрvvлжээ.

Т.Лундаажанцан /1888-1937/. Олонд Лундаа арслан хэмээн алдаршжээ. Хуучин Сайн ноён хан аймгийн Цэцэн чин вангийн хошууны /одоогийн Чулуут сум/ нутагт 1888 онд мэндэлжээ. Лундаа бие бялдар том, хvч тамир ихтэй хvн байсан боловч нэлээд хожуу барилдаж эхэлсэн. Аймгийн наадамд 36 настай vзvvр булаацалдаж 38 настай тvрvvлж байжээ. 1929 онд Вандан, Банзар, Жамъян нарын хамт улсын наадамд очиж барилдахад мянга орчим бєхєєс Вандан, Банзар, Шагж нартай дєрєвт vлдээд Банзарт унажээ. 1935, 1937 онуудад найман зуу гаруй бєхєєс тав давж байжээ. 1929 онд арслан цол авсан байна.

Хvрэлийн Дэлэг /1903-1979/. Сайн ноён хан аймгийн Баянбайшир уулын хошуу /одоогийн Єлзийт сум/ нутагт тєржээ. Дэлэг 1933 онд долоо даваад Сэлэнгийн Данзанд унажээ. 1934 онд арав давж тvрvvлэн, улсын арслан цол хvртжээ.

Баатарын Тєрбат /1905-1982/. Жаргалант сумын нутагт тєрсєн. Анх 1936 онд /31 настайдаа/ улсын наадамд барилдаад 1024 бєхєєс долоо давж, 1938 онд мєн 1024 бєх барилдахад арав давж 33 настайдаа тvрvvлж, улсын арслан цол хvртжээ. 1939 онд долоо давж, дєрєвт vлдсэн. 1944 онд тав, 1945 онд зургаа давж байжээ.

Довчингийн Лувсанжамц /1912-1969/. Хайрхан сумын нутагт тєрсєн. Тэрбээр анх 1937 онд 35 настайдаа улсын баяр наадамд барилдаж, 896 бєхєєс ес давж vзvvрлэн, улсын заан цол шууд авчээ. 1942 оны баяр наадамд зургаа давж, наймд vлдсэн. 1943 онд 512 бєхєєс ес давж тvрvvлэн, улсын арслан цол авчээ.
Цэнджавын Содов. Хайрхан сумын нутагт 1914 онд тєржээ. 1942 онд улсын наадамд барилдаж, тав давж начин, 1943 онд дєрєвт vлдэж, Лувсанжамцад унаж vзvvрлэн, улсын арслан цол хvртжээ.

Дашийн Самбуу /1914-1966/. Эрдэнэмандал сумын нутагт тєржээ. 1943 онд улсын наадамд барилдсан. 512 бєхєєс зургаа давж, наймд vлдэж улсын начин цол авчээ. 1944 онд зургаа давж наймд, 1945 онд зургаа давж наймд, 1946 онд Ардын хувьсгалын 25 жилийн ойн баяр наадамд 1024 бєх барилдахад найм давж дєрєвт vлдэж, улсын арслан цолыг 32 настайдаа хvртжээ.

Жалбуугийн Чойжилсvрэн. Архангай аймгийн Єлзийт сумын нутагт 1935 онд тєржээ. 1951 онд 16 настайдаа сумын заан болсон. 1958 онд улсын наадамд 23 настайдаа барилдаж, улсын арслан Чvлтэмсvрэн, Цоодол, дархан аварга Тvвдэндорж нарыг орхиж, есийн даваанд Дамдин аваргад унажээ. 1959 онд долоо давж дєрєвт, 1960 онд зургаа давж, наймд vлдэж байв. 1961 онд Монголын бvх ард тvмний анхдугаар спартикадад аймаг, хотын нийгэмлэг, зєвлєлvvдээс шалгарсан 28 бєх тойргоор барилдахад онцгой сайн барилдаж, улсын арслан цол хvртжээ.

Далайн Жамц. Хотонт сумын нутагт 1932 онд тєржээ. Жамц арслан 1960 онд 28 настайдаа тав давж Гомбодоржид унасан, 1962 онд ес давж тvрvvлэн улсын арслан цол авсан. Жамц 1963 онд зургаа, 1965 онд тав, 1966 онд зургаа, 1968 онд тав, 1969 онд тав, 1970 онд тав, 1971 онд тав, 1976 онд тав давж байжээ.

Уламбаярын Мижиддорж. 1933 онд Хашаат суманд тєрсєн. 1952 онд улсын наадамд гурав давсан, дєрвийн даваанд Чимэд-Очир аварга амлан авч хаяжээ. 1955 онд 22 настайдаа тав давж улсын начин, 1956 онд долоо давж улсын заан, 1957 онд 512 бєхєєс зургаа давж vнэн хvчит, 1963 онд 512 бєхєєс найм давж арслан цол авчээ.

Дуламжавын Мєнх-Эрдэнэ. Булган сумын харьяат. 512 бєх барилдсан 1992, 1993, 1995, 1996, 1997, оны улсын баяр наадамд vзvvрлэсэн.

Дєрєв. Улсын заан цолтой бєхчvvд

Жамъян. Олон тvмэнд “Пуг” хэмээн алдаршсан, Тариат сумын нутагт 1899 онд тєржээ. Жамъян аварга, Банзар арслан, Дэлэг арслан нар Жамъянг их тэнхээтэй сайн бєх гэж vнэлдэг байжээ.
Дэмидийн Гарамбазар. Лvн сумын нутагт 1900 онд тєрсєн. 1928 онд улсын баяр наадамд 1000 орчим бєх барилдахад 8 давж дєрєвт vлдэж заан цол хvртжээ.
Долгорын Содном. Лvн сумын нутагт 1897 онд тєрсєн. 1922 онд улсын наадамд тав давж начин цол авчээ. Тvvнээс хойш улсын наадамд тасралтгvй барилдсаар 1930 онд заан цол хvртжээ.
Бямбасан заан. Их тамир сумын уугуул. 1922 онд заан цол авсан байна.
Аюурзана заан. Их тамир сумын уугуул. 1925 онд заан цол авсан байна.
Дvйнхорын Цэдэндамба. Их тамир сумын харьяат
Халтарын Лувсандорж. 1929 онд заан цол авсан.
Аюушийн Бямба. Цэнхэр сумын нутагт 1904 онд тєржээ. Маршал Дэмид, аймгийн дарга Гонжоон нарын жолоочоор ажиллаж байжээ. 1931 онд улсын баяр наадамд барилдсан 1000 орчим бєхєєс 7 давж улсын заан цол хvртжээ.
Бямбын Бальдир. Хайрхан сумын нутагт 1912 онд тєрсєн, 1933 оны улсын баяр наадамд 880 бєхєєс 6 давсан, 1934 онд мєн наадамд 1024 бєхєєс 6 давжээ.
Нянтавын Минтиг. Чулуут сумын нутагт 1915 онд тєржээ. 1934 онд улсын баяр наадамд 1024 бєхєєс 5 давж, 16-д vлдэж улсын заан цол хvртжээ.
Жанчивын Найдандорж.. Єлзийт сумын нутагт 1926 онд тєржээ. 1935 онд заан цол хvртсэн байна.
Банзрагч. Тариат сумын уугуул. 1931 онд заан цол авчээ.
Дандарын Санжмятав. Тариат сумын уугуул. 1933 онд заан цол авчээ.
Мятавын Зундуй. Чулуут сумын уугуул. 1934 онд заан цол авчээ.
Шаравын Гомбосvрэн. Цэнхэр сумын уугуул. 1935 онд заан цол авчээ.
Ванчигжав. Єндєр-улаан сумын уугуул. 1936 онд заан цол авчээ.
Гомбо. нохой хочтой. Их тамир сумын уугуул. 1936 онд заан цол авчээ.
Дарамын Жамъяншарав. Тариат сумын уугуул. 1937 онд заан цол авчээ.
Дарьзавын Ванчинсvрэн. Чулуут сумын уугуул. 1937 онд заан цол авчээ.
Дvйнхарийн Махшир. Их тамир сумын уугуул. 1937 онд заан цол авчээ.
Батдуламын Санжаа. 1940 онд заан цол авчээ.
Дэндэвийн Даваасvрэн. Чулуут сумын уугуул. 1946 онд заан цол авчээ.
Борхvvгийн Чойндонсvрэн. Хотонт сумын уугуул. 1946 онд заан цол авсан байна.
Лувсанмєрийн Ёндон. 1946 оны заан
Пvрэвийн Онхоон. Булган сум. 1951 оны заан
Балдангийн Ананд. Лvн сум, 1950, 1951 оны бєхийн бvртгэлд улсын заан гэж бичигдсэн.
Дашийн Лувсан. Батцэнгэл сумын уугуул. 1952 онд улсын заан цол авчээ.
Цэндийн Гомбодорж. Хотонт сумын уугуул. 1960 онд заан цол авчээ.
Тvзэлийн Зундуй. Чулуут сумын уугуул. 1961 онд заан цол авчээ.
Чойндогийн Адъяа. Хотонт сумын уугуул. 1962 онд заан цол авчээ.
Чимэдийн Гочоосvрэн. Хотонт сумын уугуул. 1981 онд заан цол авсан.
Дvгэржавын Хишигдорж. Батцэнгэл сумын уугуул. 1992 онд заан цол авсан

Тав. Улсын начин цолтой бєхчvvд

Дэндэвийн Дэмбэрэл. /Дэмбээ/. Эрдэнэмандал сумын уугуул 1924 онд начин цол авсан байна.
Бавуу. Их тамир сумын уугуул. 1921 онд начин цол авсан байна.
Сvрэнжав. Архангайн харьяат. 1927 онд начин цол авсан байна
Нанзадын Дэндэв. Хайрхан сумын уугуул. 1928 онд начин
Тєрмєнхийн Содномжамц. Батцэнгэл сумын уугуул, 1929 онд начин цол авсан.
Бvрэнтєгсийн Самдан. Архангайн харьяат. 1932 онд начин цол авсан байна.
Мижиддорж /Мижээ/. Єлзийт сумын уугуул. 1933, 1951 оны наадамд улсын начин цолтой барилдаж байжээ.
Лувсангийн Банзар. Хайрхан сумын харьяат. 1933 оны улсын наадамд начин цолтой барилдаж байсан.
Лувсан. Хавчиг хэмээх. 1934 оны наадамд улсын начин цолтой барилдаж байжээ. Архангайн харьяат.
Зундуй. Цэнхэр сумын уугуул. 1934, 1935 оны наадамд улсын начин цолтой барилдаж байжээ.
Батсуурь. Єндєр-Улаан сумын уугуул. 1935 онд начин цол авсан байна.
Гаваа-Очирын Халзан. Хайрхан сумын уугуул. 1936 онд начин цол авсан байна.
Буянхишигийн Тvдэв /Тvдэвдорж/. Хайрхан сумын уугуул. 1937 онд начин цол авсан байна.
Бутачийн Ойдов. Булган сумын уугуул. 1937 онд начин цол авсан байна.
Ёндонгийн Галсан. Архангайн харьяат. 1938 онд начин цол авсан байна.
Содномын Пунцаг. Архангайн харьяат. 1938 онд начин цол авсан байна.
Сvрэнжав. Хашаат сумын уугуул. 1938 онд начин цол авсан байна.
Довчингийн Тавинтай. Хайрхан сумын уугуул. 1940 онд начин цол авсан.
Сундуйн Дамдинбазар. Цэнхэр сумын уугуул. 1944 онд начин цол авсан байна.
Готовын Баасан /Баасанжав/. Жаргалант сумын уугуул. 1945 онд начин цол авсан байна.
Гомбын Сvхбаатар. Чулуут сумын уугуул. 1946 онд начин цол авсан.
Гомбожавын Тємєрсэрээ. Архангайн харьяат. 1946 оны наадамд начин цолтой барилдсан байна.
Жvрмэдийн Жамсранжав. Батцэнгэл сумын уугуул. 1946 онд начин цол авсан.
Цэвээний Лхагва. Хотонт сумын уугуул. 1946 онд начин цол авсан байна.
Магсарын Даш. Хайрхан сумын уугуул. 1946 онд начин цол авсан байна.
Жамбалжавын Хєхєє. Хайрхан сумын уугуул. 1947 онд начин цол авсан.
Дашванчигийн Пvрэв. Цэнхэр сумын уугуул. 1948 онд начин цол авсан.
Жанчивын Найдандорж. Єлзийт сумын уугуул. 1950 онд начин цол авсан.
Дуламжавын Найдан. Лvн сумын уугуул. 1950 онд начин цол авсан байна.
Арцын Гончиг. Жаргалант сумын уугуул. 1951 онд начин цол авсан байна.
Очирын Лувсандондов. Эрдэнэмандал сумын уугуул. 1951 онд начин цол авсан байна.
Пvрэвийн Онхоон. Бугат сумын уугуул. 1951 онд начин цол авсан байна.
Лхvмбийн Маналжав. Цэнхэр сумын уугуул. 1951 онд начин цол авсан.
Жамъянгаравын Ядмаа. Тариат сумын уугуул. 1954 онд начин цол авсан.
Майдарын Гомбосvрэн. Лvн сумын уугуул. 1956 онд начин цол авчээ.
Гvнсмаагийн Дамдиндорж. Хашаат сумын уугуул. 1957 онд начин цол авсан байна.
Цэвээнжавын Юvвээ. Хотонт сумын уугуул. 1970 онд начин цол авсан.
Биндэрьяагийн Батхуяг. Хотонт сумын уугуул. 1971 онд начин цол авсан.
Сэрээнэнгийн Жамц. Хашаат сумын уугуул. 1972 онд начин цол авсан.
Дамбийн Шижээ. Єгийнуур сумын уугуул. 1974 онд начин цол авсан. Лувсаншаравын Рэнцэндорж. Эрдэнэмандал сумын уугуул. 1975 онд начин цол авсан.
Цэвээнжавын Ванчигцэрэн. Хашаат сумын уугуул. 1976 онд начин цол авсан.
Гvсэмийн Жалаа. Лvн сумын уугуул. 1977 онд начин цол авсан.
Лувсандоржийн Дашчарив. Хотонт сумын уугуул. 1980 онд начин цол авсан.
Цэвээнжавын Дуламсvрэн. Хотонт сумын уугуул. 1980 онд начин цол авсан.
Бат-Очирын Хvрэлбаатар. Хашаат сумын уугуул. 1986 онд начин цол авсан.
Болдын Жавхлантєгс. Батцэнгэл сумын уугуул. 1987 онд начин цол авсан.
Рэнцэндашийн Цоггэрэл. Єндєр улаан сумын уугуул. 1988 онд начин цол авсан.
Пунцагийн Эрдэнэбаяр. Цэцэрлэг хотын уугуул. 1988 онд начин цол авсан.
Чимэдийн Батбаатар. Хотонт сумын уугуул. 1990 оны начин
С.Эрдэнэбат. Батцэнгэл сумын уугуул.
Б.Ганбаатар. Эрдэнэмандал сумын уугуул.
Н.Алтансvх. Батцэнгэл сумын уугуул.
Л.Єлзийсайхан. Хотонт сумын уугуул.
П.Моломжамц. Чулуут сумын уугуул.
Г.Батбаатар. Батцэнгэл сумын уугуул. 1998 онд улсын анчин цол авсан
Г.Батбаяр. Батцэнгэл сумын уугуул. 2000 онд улсын начин авсан.
Цэрэнчимэд. Цэнхэр сумын уугуул. 2001 онд улсын начин авсан.
Г.Дашцэрэн. Цэнхэр сумын уугуул. 2001 онд улсын начин авсан.
У.Рагчаа. Булган сумын уугуул. 2001 онд начин цол авсан.
Д.Пэрэнлэйдорж. Ихтамир сумын уугуул. 2002 онд начин цол авсан.

Зургаа. Архангай аймгийн баяр наадамд барилдаж тvрvvлсэн ба vзvvрсэн бєхчvvд
/1923-1989 он/
1923 128 аймгийн заан В.Шарав /Булган сум/ Ц.Банди аймгийн заан /Євєрхангай аймаг/
1924 128 аймгийн заан Н.Жамъян /Цахир сум/ Лундаажанцан заан / Чулуут сум/
1925 128 аймгийн арслан Н.Жамъян /Цахир сум/ Гомбосїрэн /Євєрхангай/
1926 128 аймгийн заан Лундаажанцан /Чулуут сум/ Ш.Гомбосїрэн /Цэнхэр/
1927 64 аймгийн арслан Ш.Гомбосїрэн /Цэнхэр сум/ аймгийн арслан В.Шарав /Булган сум/
1928 128 улсын арслан Н.Жамъян /Цахир сум/ аймгийн арслан Ш.Гомбосїрэн /Цэнхэр сум/
1929 128 Аймгийн арслан Ш.Гомбосїрэн /Цэнхэр сум/ аймгийн арслан Шарав /Булган сум/
1930 128 Даян аварга Н.Жамъян /Цахир сум/ Улсын начин Д.Дэмбэрэл /Эрдэнэмандал сум/
1931 128 улсын заан Ш.Дамбуу / Тариат сум/ аймгийн заан Лэгцэг /Ширээтийн бор шувуу/ Чулуут сум/
1932 128 аймгийн арслан Ш.Санжаасїрэн /Завхан аймаг, Сантмаргац/ аймгийн заан Д.Лувсанжамц /Хайрхан сум/
1933 128 аймгийн арслан Халзан Зана /Хєвсгєл аймаг, Зїрх/ улсын начин Д. Дэмбэрэл /Эрдэнэмандал сум/
1934 128 аймгийн арслан Б.Тєрбат / Жаргалант сум/ Даян аварга Н.Жамъян /Цахир сум/
1935 256 аймгийн арслан Д.Лувсанжамц /Хайрхан сум/ улсын начин Д.Дэмбэрэл /Эрдэнэмандал сум/
1936 128 улсын заан Б.Тєрбат /Жаргалант сум/ Даян аварга Н.Жамъян
1937 128 улсын арслан Д.Лувсанжамц /Хайрхан сум/ Аймгийн начин Ц.Содов /Хайрхан сум/
1938 256 улсын заан Д.Лувсанжамц /Хайрхан сум/ аймгийн заан С.Шарав /Баян-Улаан сум/
1939 256 аймгийн заан Ц.Содов /Хайрхан сум/ улсын заан Я.Дорлиг /Завхан аймаг/
1940 64 аймгийн арслан Ц.Содов /Хайрхан сум/ улсын заан Д.Лувсанжамц /Хайрхан сум/
1941 256 аймгийн заан Д.Даваасїрэн /Чулуут сум/ аймгийн заан Дэмбэрэлдодов /Бугат сум/
1942 256 улсын начин Л. Ёндон /Лїн сум/ аймгийн заан С.Шарав /Баян-Улаан сум/
1943 332 аймгийн арслан Жамбал /хотын хоршооны гэж нэршсэн/ аймгийн арслан Д.Даваасїрэн /Чулуут сум/
1944 256 цэргийн заан Д.Гомбожав /Єлзийт сум/
сумын заан П.Онхоон /Бугат сум/
1945 256 аймгийн начин Д.Пїрэв /Цэнхэр сум/ улсын начин С.Дамдинбазар /Цахир сум/
1946 128 улсын арслан Ц.Чимэд-Очир /Хайрхан сум/ улсын анчин Г.Баасанжав /Жаргалант сум/
1947 64 аймгийн заан С.Шарав /Баян-Улаан сум/ улсын арслан Ш.Батсуурь /Говь-Алтай аймаг/
1948 128 улсын начин Ц.Лхагва /Хотонт сум/ Улсын начин Г.Баасанжав / Жаргалант сум/
1949 128 улсын начин Ц.Лхагва /Хотонт сум/ Улсын заан Д.Ванчинсїрэн /Чулуут сум/
1950 128 Балжид /цэрэг/ Дамдин /багш/
1951 64 улсын начин Ц.Лхагва /Хотонт сум/ улсын заан Д.Даваасїрэн /Чулуут сум/
1952 128 улсын начин Д.Пїрэв /Цэнхэр сум/ аймгийн заан О.Должинсїрэн /Булган сум/
1953 128 аймгийн начин Ч.Дашравдан /Цэнхэр сум/ аймгийн заан Ням-Осор /Жаргалант сум/
1954 128 аймгийн заан О.Должинсїрэн /Булган сум/ цэргийн начин Цэрэндэжид /Булган сум/
1955 256 С.Цэндээхїї /Булган сум/ аймгийн заан Хумбаан /Цэнхэр сум/
1956 128 Ч.Шар /Булган сум/ улсын начин Д.Пїрэв /Цэнхэр сум/
1957 128 Д.Содномпил /залуу бєх/ /Хайрхан сум/ аймгийн арслан Дамбийравжаа /Ихтамир сум/
1958 128 аймгийн арслан Д.Содномпил /Хайрхан сум/ сумын заан Б.Самбуу /Баян-улаан сум/
1959 128 аймгийн арслан Ч.Шар /Булган сум/ сумын заан Ц.Гомбодорж /Хашаат сум/
1960 128 Б.Батмєнх /МУИС-ийн оюутан/ Соёл нийгэмлэгийн аварга аймгийн хурц арслан Ч.Шар /Булган сум/
1961 128 Аймгийн арслан Ч.Нямжав /Жаргалант сум/ аймгийн хурц арслан Ч.Шар /Булган сум/
1962 128 Цэргийн заан Бавага /Цэнхэр сум/ аймгийн арслан Цэндээхїї /Булган сум/
1963 64 Улсын заан Ц.Санжаа /Євєрхангай аймаг/ улсын арслан Ж.Чойжилсїрэн /Єлзийт сум/
1964 128 Аймгийн арслан Х.Намсрайжав /Хайрхан сум/ улсын циркийн бєх Хишигдаваа /Булган аймаг/
1965 128 Аймгийн арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/ аймгийн хурц арслан Ч.Шар /Булган сум/
1966 128 Залуу бєх Б.Лхагва /Жаргалант сум/ аймгийн арслан Ч.Нямжав /Жаргалант сум/
1967 128 Аймгийн арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/ аймгийн арслан С.Цэндээхїї /Булган сум/
1968 128 сумын заан Л.Рэнчиндорж /Эрдэнэмандал сум/ аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл/
1969 128 аймгийн арслан Т.Болд /Батцэнгэл сум/ аймгийн заан Г.Чулуунбариул /Єлзийт сум/
1970 128 аймгийн начин М.Цэрэннадмид /Хотонт сум/ аймгийн заан Ш.Намжилмаа /Хашаат сум/
1971 128 аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/ С.Чулуунбаатар /хїн эмнэлгийн техникумын багш/
1972 256 цэргийн заан Г.Чойсїрэнжав /Хотонт сум/ Аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/
1973 128 цэргийн заан Ч.Гочоосїрэн /Хотонт сум/ Аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/
1974 256 аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/ аймгийн арслан Т.Болд /Батцэнгэл сум/
1975 64 аймгийн хурц арслан Т.Болд /Батцэнгэл сум/ аймгийн арслан Ц.Чойжамба /Ихтамир сум/
1976 128 аймгийн арслан Л.Мягмар /Чулуут сум/ улсын начин Л.Рэнчиндорж /Эрдэнэмандал сум/
1977 128 улсын начин Л.Рэнчиндорж /Эрдэнэмандал сум/ аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/
1978 128 аймгийн начин Р.Бїївэйбаатар /Жаргалант сум/ аймгийн арслан Ч.Буян /Жаргалант сум/
1979 128 аймгийн хурц арслан Г.Чойсїрэнжав /Хотонт сум/ улсын начин Л.Рэнчиндорж /Эрдэнэмандал сум/
1980 128 аймгийн заан Ё.Цогной аймгийн хурц арслан Ц.Чойжамба
1981 128 улсын начин Л.Рэнчиндорж /Эрдэнэмандал сум/ аймгийн арслан Л.Мягмар /Чулуут сум/
1982 128 аймгийн начин Б.Хїрэлбаатар аймгийн арслан Л.Мягмар / Чулуут сум /
1983 128 улсын начин Г.Жалаа /Хашаат сум/ аймгийн арслан Ч.Содбаатар /Жаргалант сум/
1984 128 аймгийн заан Д.Энх-Эхлэлт /Булган сум/ аймгийн арслан Ц.Чойжамба /Их тамир сум/
1985 128 аймгийн заан Ч.Ганбаатар /Єгийнуур сум/ аймгийн хурц арслан Л.Мягмар /Чулуут сум/
1986 128 цэргийн заан Ч.Батбаатар /Хотонт сум/ аймгийн арслан Ч.Ганбаатар /Єгийнуур сум/
1987 128 аймгийн арслан Б.Ганбаатар /Эрдэнэмандал сум/ аймгийн хурц арслан Л.Мягмар /Чулуут сум/
1988 128 аймгийн арслан Ё.Цогной /Хайрхан сум/ аймгийн арслан Ч.Буян /Жаргалант сум/
1989 128 аймгийн хурц арслан Б.Ганбаатар /Эрдэнэмандал сум/ аймгийн хурц арслан Ц.Чойжамба /Их тамир сум/
1990 128 З/б М.Загдраднаа /Єндєр-Улаан/ З/б Д.Галбадрах /Хангай/
1991 128 У/н Л.Рэнчиндорж /Эрдэнэмандал/ а/з Р.Оюундалай /Єгийнуур/
1992 128 З/б М.Жїгдэргарав /Єндєр-Улаан/ а/з Ц.Нэргїйбаатар /Цэнхэр/

1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
128
288
128
128
128
128
128
128
128
128
128
128

у/з Д.Хишигдорж /Батцэнгэл/
а/а Г.Єсєхбаяр /Батцэнгэл/
а/а Н.Болдсайхан /Говь-Алтай/
а/н М.Шаравжамц /Чулуут/
з/б Д.Рагчаа /Булган/
з/б Г.Батбаяр /Батцэнгэл/

Д/а Б.Бат-Эрдэнэ /Хэ, Ємнєдэлгэр/
а/з Ц.Баатар /Єлзийт/
а/з Т.Зоригтбаатар /Батцэнгэл/
а/з Д.Дашцэрэн /Цэнхэр/
а/а М.Жїгдэргарав /Єндєр-Улаан/
а/з Б.Мєнхдалай /Батцэнгэл/

Он Бєхийн тоо Тvрvvлсэн Yзvvрлэсэн
1923 128 аймгийн заан В.Шарав
/Булган сум/ Ц.Банди аймгийн заан
/Євєрхангай аймаг/
1924 128 аймгийн заан Н.Жамъян
/Цахир сум/ Лундаажанцан заан
/ Чулуут сум/
1925 128 аймгийн арслан Н.Жамъян
/Цахир сум/ Гомбосvрэн
/Євєрхангай/
1926 128 аймгийн заан Лундаажанцан
/Чулуут сум/ Ш.Гомбосvрэн
/Цэнхэр/
1927 64 аймгийн арслан Ш.Гомбосvрэн
/Цэнхэр сум/ аймгийн арслан В.Шарав
/Булган сум/
1928 128 улсын арслан Н.Жамъян
/Цахир сум/ аймгийн арслан Ш.Гомбосvрэн
/Цэнхэр сум/
1929 128 Аймгийн арслан Ш.Гомбосvрэн
/Цэнхэр сум/ аймгийн арслан Шарав
/Булган сум/
1930 128 Даян аварга Н.Жамъян
/Цахир сум/ Улсын начин Д.Дэмбэрэл
/Эрдэнэмандал сум/
1931 128 улсын заан Ш.Дамбуу
/ Тариат сум/ аймгийн заан Лэгцэг /Ширээтийн бор шувуу/ /Чулуут сум/
1932 128 аймгийн арслан Ш.Санжаасvрэн
/Завхан аймаг, Сантмаргац/ аймгийн заан Д.Лувсанжамц
/Хайрхан сум/
1933 128 аймгийн арслан Халзан Зана
/Хєвсгєл аймаг, Зvрх/ улсын начин Д. Дэмбэрэл
/Эрдэнэмандал сум/
1934 128 аймгийн арслан Б.Тєрбат
/ Жаргалант сум/ Даян аварга Н.Жамъян
/Цахир сум/
1935 256 аймгийн арслан Д.Лувсанжамц /Хайрхан сум/ улсын начин Д.Дэмбэрэл
/Эрдэнэмандал сум/
1936 128 улсын заан Б.Тєрбат
/Жаргалант сум/ Даян аварга Н.Жамъян
1937 128 улсын арслан Д.Лувсанжамц
/Хайрхан сум/ Аймгийн начин Ц.Содов
/Хайрхан сум/
1938 256 улсын заан Д.Лувсанжамц /Хайрхан сум/ аймгийн заан С.Шарав
/Баян-Улаан сум/
1939 256 аймгийн заан Ц.Содов
/Хайрхан сум/ улсын заан Я.Дорлиг
/Завхан аймаг/
1940 64 аймгийн арслан Ц.Содов
/Хайрхан сум/ улсын заан Д.Лувсанжамц
/Хайрхан сум/
1941 256 аймгийн заан Д.Даваасvрэн
/Чулуут сум/ аймгийн заан Дэмбэрэлдодов
/Бугат сум/
1942 256 улсын начин Л. Ёндон
/Лvн сум/ аймгийн заан С.Шарав /Баян-Улаан сум/
1943 332 аймгийн арслан Жамбал
/хотын хоршооны гэж нэршсэн/ аймгийн арслан Д.Даваасvрэн
/Чулуут сум/
1944 256 цэргийн заан Д.Гомбожав
/Єлзийт сум/ сумын заан П.Онхоон
/Бугат сум/
1945 256 аймгийн начин Д.Пvрэв
/Цэнхэр сум/ улсын начин С.Дамдинбазар
/Цахир сум/
1946 128 улсын арслан Ц.Чимэд-Очир
/Хайрхан сум/ улсын анчин Г.Баасанжав
/Жаргалант сум/
1947 128 аймгийн заан С.Шарав
/Баян-Улаан сум/ улсын арслан Ш.Батсуурь
/Говь-Алтай аймаг/
1948 128 улсын начин Ц.Лхагва
/Хотонт сум/ Улсын начин Г.Баасанжав
/ Жаргалант сум/
1949 128 улсын начин Ц.Лхагва
/Хотонт сум/ Улсын заан Д.Ванчинсvрэн
/Чулуут сум/
1950 64 Балжид /цэрэг/ Дамдин /багш/
1951 128 улсын начин Ц.Лхагва
/Хотонт сум/ улсын заан Д.Даваасvрэн
/Чулуут сум/
1952 128 улсын начин Д.Пvрэв
/Цэнхэр сум/ аймгийн заан О.Должинсvрэн
/Булган сум/
1953 128 аймгийн начин Ч.Дашравдан
/Цэнхэр сум/ аймгийн заан Ням-Осор
/Жаргалант сум/
1954 256 аймгийн заан О.Должинсvрэн /Булган сум/ цэргийн начин Цэрэндэжид
/Булган сум/
1955 128 С.Цэндээхvv
/Булган сум/ аймгийн заан Хумбаан
/Цэнхэр сум/
1956 128 Ч.Шар
/Булган сум/ улсын начин Д.Пvрэв
/Цэнхэр сум/
1957 128 Д.Содномпил /залуу бєх/
/Хайрхан сум/ аймгийн арслан Дамбийравжаа
/Ихтамир сум/
1958 128 аймгийн арслан Д.Содномпил
/Хайрхан сум/ сумын заан Б.Самбуу
/Баян-улаан сум/
1959 128 аймгийн арслан Ч.Шар
/Булган сум/ сумын заан Ц.Гомбодорж
/Хашаат сум/
1960 128 Б.Батмєнх /МУИС-ийн оюутан/ Соёл нийгэмлэгийн аварга аймгийн хурц арслан Ч.Шар
/Булган сум/
1961 128 Аймгийн арслан Ч.Нямжав
/Жаргалант сум/ аймгийн хурц арслан Ч.Шар
/Булган сум/
1962 64 Цэргийн заан Бавага
/Цэнхэр сум/ аймгийн арслан Цэндээхvv
/Булган сум/
1963 128 Улсын заан Ц.Санжаа
/Євєрхангай аймаг/ улсын арслан Ж.Чойжилсvрэн
/Єлзийт сум/
1964 128 Аймгийн арслан Х.Намсрайжав
/Хайрхан сум/ улсын циркийн бєх Хишигдаваа
/Булган аймаг/
1965 128 Аймгийн арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/ аймгийн хурц арслан Ч.Шар
/Булган сум/
1966 128 Залуу бєх Б.Лхагва
/Жаргалант сум/ аймгийн арслан Ч.Нямжав
/Жаргалант сум/
1967 128 Аймгийн арслан Л.Чимэд-Очир
/Батцэнгэл сум/ аймгийн арслан С.Цэндээхvv
/Булган сум/
1968 128 сумын заан Л.Рэнчиндорж
/Эрдэнэмандал сум/ аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл/
1969 128 аймгийн арслан Т.Болд
/Батцэнгэл сум/ аймгийн заан Г.Чулуунбариул
/Єлзийт сум/
1970 128 аймгийн начин М.Цэрэннадмид
/Хотонт сум/ аймгийн заан Ш.Намжилмаа
/Хашаат сум/
1971 256 аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/ С.Чулуунбаатар /хvн эмнэлгийн техникумын багш/
1972 128 цэргийн заан Г.Чойсvрэнжав
/Хотонт сум/ Аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/
1973 256 цэргийн заан Ч.Гочоосvрэн /Хотонт сум/ Аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/
1974 64 аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/ аймгийн арслан Т.Болд
/Батцэнгэл сум/
1975 128 аймгийн хурц арслан Т.Болд
/Батцэнгэл сум/ аймгийн арслан Ц.Чойжамба /Ихтамир сум/
1976 128 аймгийн арслан Л.Мягмар
/Чулуут сум/ улсын начин Л.Рэнчиндорж
/Эрдэнэмандал сум/
1977 128 улсын начин Л.Рэнчиндорж
/Эрдэнэмандал сум/ аймгийн хурц арслан Л.Чимэд-Очир /Батцэнгэл сум/
1978 128 аймгийн начин Р.Бvvвэйбаатар /Жаргалант сум/ аймгийн арслан Ч.Буян
/Жаргалант сум/
1979 128 аймгийн хурц арслан
Г.Чойсvрэнжав /Хотонт сум/ улсын начин Л.Рэнчиндорж
/Эрдэнэмандал сум/
1980 128 аймгийн заан Ё.Цогной аймгийн хурц арслан Ц.Чойжамба
1981 128 улсын начин Л.Рэнчиндорж
/Эрдэнэмандал сум/ аймгийн арслан Л.Мягмар
/Чулуут сум/
1982 128 аймгийн начин Б.Хvрэлбаатар аймгийн арслан Л.Мягмар
/ Чулуут сум /
1983 128 улсын начин Г.Жалаа
/Хашаат сум/ аймгийн арслан Ч.Содбаатар /Жаргалант сум/

1984 128 аймгийн заан Д.Энх-Эхлэлт /Булган сум/
аймгийн арслан Ц.Чойжамба /Их тамир сум/
1985 128 аймгийн заан Ч.Ганбаатар /Єгийнуур сум/
аймгийн хурц арслан Л.Мягмар /Чулуут сум/
1986 128 цэргийн заан Ч.Батбаатар /Хотонт сум/ аймгийн арслан Ч.Ганбаатар /Єгийнуур сум/

1987 128 аймгийн арслан Б.Ганбаатар /Эрдэнэмандал сум/
аймгийн хурц арслан Л.Мягмар /Чулуут сум/
1988 128 аймгийн арслан Ё.Цогной /Хайрхан сум/
аймгийн арслан Ч.Буян /Жаргалант сум/
1989 128 аймгийн хурц арслан
Б.Ганбаатар /Эрдэнэмандал сум/ аймгийн хурц арслан
Ц.Чойжамба /Их тамир сум/
1990 128 З/б М.Загдраднаа /Єндєр-Улаан/ З/б Д.Галбадрах /Хангай/
1991 128 У/н Л.Рэнчиндорж /Эрдэнэмандал/ а/з Р.Оюундалай /Єгийнуур/
1992 128 З/б М.Жvгдэргарав /Єндєр-Улаан/ а/з Ц.Нэргvйбаатар /Цэнхэр/
1993 288 у/з Д.Хишигдорж /Батцэнгэл/ Д/а Б.Бат-Эрдэнэ /Хэ, Ємнєдэлгэр/
1994 128 а/а Г.Єсєхбаяр /Батцэнгэл/ а/з Ц.Баатар /Єлзийт/
1995 128 а/а Н.Болдсайхан /Говь-Алтай/ а/з Т.Зоригтбаатар /Батцэнгэл/
1996 128 а/н М.Шаравжамц /Чулуут/ а/з Д.Дашцэрэн /Цэнхэр/
1997 128 з/б Д.Рагчаа /Булган/ а/а М.Жvгдэргарав /Єндєр-Улаан/
1998 128 з/б Г.Батбаяр /Батцэнгэл/ а/з Б.Мєнхдалай /Батцэнгэл/
1999 128
2000 128
2001 128
2002 128
2003 128

АРХАНГАЙ АЙМГИЙН АЯЛАЛ ЖУУЛЧЛАЛЫН БYС

АРХАНГАЙ АЙМГИЙН АЯЛАЛ ЖУУЛЧЛАЛЫН БYС

Цэцэрлэг хот. Тайхарын бvс.

Булган уул, Заяын хvрээ, Угсаатны зvйн музей, Майдар чулуу, Цэнхэрийн Халуун ус, Тайхар чулуу, Суврага Хайрхан, Хєхнуур, урд хойд Тамир гол, Бугатын нурууг хамарсан бvс байна.
Цэцэрлэг хот дахь зочид буудал, нийтийн хоолны газар, кино театр, ХДТ, харилцаа холбоо, тээвэр худалдаа vйлчилгээний цэг салбаруудын vйлчилгээний соёл, vнэ тариф, чанараас аялагч-жуулчлагчдын байх хугацааны vргэлжлэл хамаарах болно.
Энэ бvсэд тэмээ, морь, ердийн хєсєг, сарлаг, vхэр, ан амьтан, загас агнуур морин ба явган аялалууд, vндэсний онцлог бvхий бэлэг дурсгалын зvйлийн худалдаа, рашаан амралтын чиглэлээр аялал жуулчлалыг давуу хєгжvvлэх нь илvv vр ашигтай гэж vзэж байна.

Тэрх, Цагааннуур, Чулуутын голын бvс

Тариат сумын Хорго, Тэрхийн Цагааннуур, 100 салаа мод, Чойдогийн боргио, Ноёнхангай, Чулуутын гол, Халуун рашаан, Єндєр-Улааны Азарга, Шаргачин, Булангийн рашаан зэрэг газар нутаг энэ бvсэд хамрагдах юм. Энэ бvсэд явган ба морин аялалаас гадна сарлаг унуулах, vхэр тэрэг хєлєглєх, ан амьтан, загас агнуур, усан аялал зэрэг тєрлvvд давамгай байх нь зохимжтой.

Хануйн Хvрэм, Мухар Хужиртын бvс

Эрдэнэмандал сумын нутаг дахь Хар хул хааны балгас, хєшєє, Хануйн Хvрэмийн рашаан, Цэцэрлэг сумын Мухар Хужиртын рашаан, Жаргалант сумын нутаг дахь Дулаанхан, Пэрэнлэйлхvндэв уулс, Чулуут гол, Хайрхан сумын Жарантайн нуруу, хайрхан уул зэрэг vзэсгэлэнт нутаг ус хамрагдана. Энэ бvсэд морь, тэмээ, сарлаг, усан аялал, ан амьтан, загас агнуур, рашаан амралт-жуулчлалын хослол зэрэг vйлчилгээ /бvтээгдэхvvн/ сонирхол илvv татах болно.

Хєшєє Цайдам, Єгийнуурын бvс

Хашаат суман дахь эртний Тvрэг улсын хаан, Культегиний гэрэлт хєшєє, Єгийнуур, Орхон гол, Хотонт суман дахь Хар балгас, Цагаан сvмийн рашаан зэргийг хамарсан сvлжээ байна. Хархорин, Эрдэнэзуу, Орхоны Хvрхрээ, Дєвхємийн хийдийн чиглэлээр ирсэн аялагч, жуулчлагчдыг энэхvv сvлжээнд хамруулах, тэдний дур сонирхлыг татах vйлчилгээг нарийн зохион байгуулах шаардлагатай. Энэ бvсэд загас, шувуу агнуур, рашаан амралт, усан аялалаас гадна тэмээ, морин аялал байхын зэрэгцээ айраг vйлдвэрлэх, хэрэглэх ёс заншилтай холбоотой vйлчилгээний нэр тєрлийг зориуд анхаарч vзэх юм.

АЯЛАЛ ЖУУЛЧЛАЛ ХЄГЖYYЛЭХ ХЄТЄЛБЄР

Нэг. Аялал жуулчлал хєгжvvлэх шаардлага

Архангай аймагт аялал жуулчлалын салбарыг амжилттай хєгжvvлэх нь нийгэм эдийн засгийн хєгжлийг тvргэтгэх, тєсвийнхєє орлогын эх vvсвэрийг нэмэгдvvлж бие даан хєгжих чухал нєхцєл юм. Энэ салбарыг тодорхой чиглэл бодлогогvйгээр хєгжvvлж, vр дvнд хvрч чадахгvй гэж vзэж байна.
Манай аймаг жилийнхээ тєсвийн нийт зарлагын 30 орчим хувийг єєрийн орлогоороо бvрдvvлж, 70 хувийг улдсын татаасаар санхvvжvvлж байна.
Аялал жуулчлалын салбарыг зєв хєгжvvлэх нь байгалийн унаган тєрхийг хадгалах, экологийн тэнцвэрт байдлыг хангахад сєрєг нєлєє багатай, богино хугацаанд орлого олох /валют/, ажлын шинэ байр буй болгох боломжтой салбар юм.
Архангай аймгийн газар нутгийн байршил, цаг агаар, байгалийн vзэсгэлэн, тvvх соёлын дурсгалт зvйл, ховор vзмэр, цэнгэг ус агаар, ан амьтны нєєц, уламжлалт ёс заншил зэрэг нь гадаад дотоодын аялагчид, жуулчдын дур сонирхлыг илvv татдаг. Єєрєєр хэлбэл бурханаас заяасан ховор нутаг-жуулчдын бааз байгуулах бэлэн хєрс, орлогын эх vvсвэр гэж болно... дэлгэрэнгvй -->>

Цаашдын зорилт, чиглэл

Цаашид аялал жуулчлалыг эрчимтэй хєгжvvлэхэд дараах арга хэмжээг дэс дараатай авч хэрэгжvvлэх шаардлагатай. Yvнд:
Аялал жуулчлалын бааз, зочид буудал, ресторануудын хvчин чадлыг нэмэгдvvлэх, тав тух, vйлчилгээний соёлын тvвшинг стандартад нийцvvлэх
Аялал жуулчлалын мэргэжилтэн менежерvvдийг зориуд урьдчилан бэлтгэж, жуулчны баазуудыг мэргэжлийн хvмvvсээр хангах, аялал жуулчлалын орчин vеийн менежментийг нэвтрvvлэх
Тvvх соёлын дурсгалт газар, хєшєє дурсгал, vзэсгэлэн музей, тvvхийн холбогдолтой бусад обьектыг сэргээн засварлаж єнгє vзэмжийг сайжруулах, тайлбар сэлтийг бvрэн болгох, орчуулагч тайлбарлагч нарын мэдлэг мэргэшлийг дээшлvvлэх
Аялал жуулчлалыг янз бvрийн тєрлєєр хєгжvvлэх тухайлбал уулын спорт, морь, тэмээ, явган аялал, ан амьтан, ховордсон ургамал, загас агнуур, угсаатан судлал зэрэг аялал жуулчлалын шинэ болон уламжлалт тєрлvvдийг хєгжvvлэх, шинэ маршрут байрлалыг сонгох
Аялал жуулчлалын vйлчилгээнд малчин єрх, ма�